Қазақша рефераттар

Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттің қолдауы туралы

Кәсіпкер кім?

Әңгімені кәсіпкер ұғымын нақтылаудан бастаған дұрыс. Ұлыбритания заңнамасы бойынша өз еңбегінің мазмұны мен тәртібін дербес айқындайтын адам кәсіпкер деп есептеледі. Бүгінде біреулер кәсіпкерлік жолды таңдайды, енді біреулер жеке еңбек шартына отырып, оның талаптарын талқылап, жұмыс берушімен келіссөз жүргізеді. Бірақ екеуіне де ортақ нәрсе бар: өз қызметінде сүйенетін білім мен түсінік қажет.

Кеңестерге өтпес бұрын, Қазақстанда кәсіпкерліктің қалыптасуы мен дамуына қысқаша тоқталайық.

Негізгі ой

Нарықтық экономика ірі, орта және шағын кәсіпкерліктің тиімді теңгерімін талап етеді.

Неге маңызды?

Шағын бизнес бәсекеге қабілеттілікті арттырады, сұранысқа тез жауап береді және инновацияны жеделдетеді.

Шағын кәсіпкерліктің әлемдік тәжірибедегі рөлі

ХХ ғасырдың екінші жартысындағы дамыған елдер экономикасының айқын ерекшелігі — шағын кәсіпорындардың пайдасына құрылымдық ілгерілеу. Бұл құбылыс бәсекеге қабілеттілікпен, сұранысқа жедел бейімделумен, ғылыми-техникалық прогресті жеделдетумен, кадрларды ұтымды пайдаланумен және шығындардың салыстырмалы түрде төмен болуымен байланысты.

АҚШ мысалы: шағын бизнес — экономиканың тірегі

Фирмалар үлесі
97%
Тіркелген фирмалардың басым бөлігі шағын бизнес санатына жатады.
Штат өлшемі
90%
Фирмалардың 90%-ында 15-тен аз адам жұмыс істейді.
ЖІӨ-ге үлесі
38%
Шағын кәсіпкерліктің ЖІӨ-дегі үлесі.
Жұмыспен қамту
47%
Жұмыс күшінің шағын бизнеске тиесілі бөлігі.

АҚШ-та шағын кәсіпкерлікті қолдаудың мемлекеттік құрылымдары кадр даярлау, маркетинг, сыртқы нарықтарға шығу және басқа да бағдарламаларды іске асырды. Жетпіс мыңға жуық шағын кәсіпорынға мемлекеттік бюджет есебінен 2 млрд доллардан аса инвестиция бөлінді. Соңғы он жылдықта шағын кәсіпорындарға 31 млрд доллар несиеге 180 мың мемлекеттік кепілдік берілген. «Шағын бизнес туралы» заң АҚШ-та 1953 жылы қабылданған. Сондықтан «шағын бизнес — экономиканың жотасы» деген тұжырым кездейсоқ емес.

ШК-тің екі ірі тобы

  • Өнеркәсіп алыптарына қосалқы жеткізуші ретінде жұмыс істейтіндер.
  • Дербес жұмыс істеуді таңдаған кәсіпорындар.

Елдер бойынша арақатынас

АҚШ

50:50

Ұлыбритания

20:80

Жапония

70:30

Франция

40:60

Ғалымдар мен сарапшылардың қорытындысы ортақ: шағын және орта кәсіпкерлік жұмыссыздықпен күресте өте маңызды. Дамыған елдерде ол азаматтардың 70–80%-ын жұмыспен қамтып, мемлекеттік бюджетке түсімдердің қомақты бөлігін қамтамасыз етеді.

Үлгі: Нидерланд

Халқы шамамен 16 млн адам болатын Нидерландта 4 млн-ға жуық шаруашылық жүргізуші субъект бар. Бұл шағын кәсіпкерліктің экономикалық белсенділікке тікелей әсерін көрсетеді.

Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің дамуы: саясат пен статистика

Соңғы жиырма жылда Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық саясатының маңызды басымдықтарының бірі — шағын кәсіпкерлікті қолдау және дамыту. Мұның қисыны қарапайым: қазіргі нарықтық жүйе ірі, орта және шағын бизнестің үйлесімді жұмысын қажет етеді.

2005 жылғы деректер (1 қазан)

ҚР статистика агенттігі мәліметтері бойынша тіркелген шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны (ШКС) — 626 187, жұмыс істеп тұрғаны — 481 623 (жұмыс істеп тұрған субъектілердің 90,1%).

Шағын бизнес кәсіпорындары

103 291

(19,33%)

Жеке кәсіпкерлер

231 440

(43,3%)

Жұмыспен қамтылғандар

1 343,3 мың

(18,88%)

Қорытынды

Келесі кезеңдегі өсім құқықтық және салықтық жағдайларды жетілдірумен тікелей байланысты.

Құқықтық негіздің қалыптасуы

  • 1987 ж. 1 мамыр: КСРО-ның «Жеке еңбек қызметі туралы» заңы күшіне еніп, жеке кәсіпкерлікке іс жүзінде рұқсат берілді.
  • 1990 ж. 11 желтоқсан: Қазақ КСР-дағы шаруашылық қызметінің еркіндігі және кәсіпкерлікті дамыту туралы заң қабылданды.
  • 1992 ж. 4 шілде: Қазақстан Республикасының «Жекеше кәсіпкерлікті қорғау туралы» маңызды заңы қабылданды.

Инфрақұрылым мен бағдарламалар

1992–1994 жылдары алғашқы мемлекеттік бағдарламалар іске асырылып, жеке кәсіпкерліктің негізі қаланды. Сол кезеңде тауар, валюта және бағалы қағаздар биржалары, коммерциялық банктер, делдалдық құрылымдар, ақпараттық және жарнамалық агенттіктер қалыптаса бастады.

Кейінгі онжылдықта кәсіпкерлікті қолдау мен дамытудың бес мемлекеттік бағдарламасы орындалды. 2004–2006 жылдарға арналған бағдарламаның негізгі мақсаты — жоғары технологиялық өндірістерге бағдарланған шағын кәсіпкерлікті дамыту арқылы орта тапты қалыптастыруға институционалдық жағдайларды жетілдіру.

1997 жылдан кейінгі реформалар: процедураларды жеңілдету және қолдау

Шағын кәсіпкерлікті дамыту қарқынын арттыру үшін 1997 жылдың маусымында «Жеке кәсіпкерлік туралы» және «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» заңдар қабылданып, қолданыстағы актілерге бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Әкімшілік кедергілер азайды

Тіркеу, жабу, лицензиялау және патенттеу тәртібі жеңілдетілді. Оңайлатылған есептілік жүйесі енгізілді.

Мүліктік және қаржылық қолдау

Пайдаланылмай тұрған мемлекеттік мүліктің бір бөлігі шағын бизнеске беріліп, мемлекеттік қолдау жүйесі, соның ішінде қаржылық тетіктер ұйымдастырылды.

Тексерулер тәртібі

1999 жылдан бастап тексерулер прокуратура органдарында тіркеуден өтіп, олардың заңдылығы мен негізділігі бақылауға алынды.

ШКС анықтамасы (1997 жылғы заң логикасы)

«Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттің қолдауы туралы» заңға сәйкес шағын кәсіпкерлік субъектілеріне жеке кәсіпкерлер, өндірістік кооперативтер, шаруашылық серіктестіктер (акционерлік қоғамдардан басқалары) және қызметкерлерінің орташа жылдық саны 50 адамнан аспайтын, активтерінің орташа жылдық құны 60 мың есептік көрсеткіштен аспайтын кәсіпорындар жатқызылды.

Салық және режимдер

  • 1999 ж. қазан: шаруа (фермер) қожалықтары үшін бірыңғай жер салығы енгізілді.
  • Бір жолғы талондар енгізілді.
  • Патентпен жұмыс істейтін қызмет түрлері кеңейді, кейін тізім Салық кодексінде шектеулер жүйесімен алмастырылды.

Инфрақұрылымдық қолдау

Шағын кәсіпкерлікті қолдау үшін 50-ге жуық инфрақұрылым объектісі құрылды. Соның ішінде «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ ұйымдастырылып, оны кәсіпкерлікті қолдауға бағыттау үшін 10 млрд теңгеден астам қаражат бөлінді. 20 кәсіпкерлік инкубатор және 3 технопарк іске қосылды.

Әлі де шешілмеген міндеттер: құрылым, аймақтық теңсіздік, еңбек нарығы

Жетістіктерге қарамастан, шағын кәсіпкерлікті әрі қарай едәуір дамыту қажет. Ең алдымен салалық құрылымды жетілдіру маңызды.

Салалық бөлініс

Статистика бойынша шағын кәсіпорындардың шамамен 50%-ы саудада, 20%-ы қызмет көрсету саласында. Өнеркәсіпте — 13%, ауыл шаруашылығында — 8%, құрылыста — 9%.

Аймақтық әркелкілік

Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен оңтүстігінде шағын кәсіпкерліктің 40%-ы шоғырланса, батыс өңірлерде — шамамен 10,5%.

Еңбек нарығы

Еңбек нарығындағы ахуал күрделі күйінде қалып отыр. Бұл кәсіпкерлікті қолдаудың жүйелі әрі ұзақмерзімді болуын талап етеді.

Стратегиялық бағдар

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев шағын кәсіпкерлікте еңбекке жарамды халықтың кемінде 50%-ын жұмыспен қамту міндетін бекер қойған жоқ. 2003 жылғы Қазақстан кәсіпкерлерінің XI форумында кәсіпкерлікті дамытудың негізгі бағыттары мен қолдау шаралары айқындалды.

Кәсіпкерлікті дамытудың 11 бағыты: басты акценттер

Негізгі талаптар (қысқаша мазмұн)

  1. 1 Мемлекеттік аппараттың жеке меншікке қатынасын өзгерту: бизнеске «сауылатын сиыр» емес, қорғалуға тиіс құндылық ретінде қарау.
  2. 2 Кәсіпкерлікке тән емес шығындарға әкелетін заңдар мен нормативтерді тазарту.
  3. 3 Мемлекеттік аппаратты оңтайландыру, бақылаушы органдардың шамадан тыс қысымын шектеу.
  4. 4 Лицензиялау мен тіркеу рәсімдерін қысқарту, есептілікті ықшамдау және қызмет құнын бақылаусыз өсіруге жол бермеу.
  5. 5 Несиенің қымбаттығы мен қайта рәсімдеудің күрделілігіне қатысты мәселелерді жүйелі шешу.
  6. 6 Импортқа қатысты теңгерімді саясат және отандық бизнесті сыртқы нарықта қорғау.
  7. 7 Жаңа техника мен технологияға бағытталған кеден, қаржы, лизинг және ынталандыру саясатын күшейту.
  8. 8 Жазалаушы сипаттағы әкімшілік нормаларды қайта қарау және әділ салықтық рәсімдер қалыптастыру.
  9. 9 Еңбек қатынастары, кадр даярлау және әлеуметтік сала заңнамасын жаңарту.
  10. 10 Кәсіпкерлік инкубаторлар мен оқыту орталықтарын кеңейту, шағын несие беру жүйесін дамыту.
  11. 11 Кәсіпкерлерге қызмет көрсету жүйесін және шағын-орта бизнестің ұйымдық инфрақұрылымын қалыптастыру; бизнес пен мемлекет арасында тұрақты дәнекер институттарды нығайту.

Жаңа идеологияның өзегі

Кейінгі сөздерінде Мемлекет басшысы шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың жаңа идеологиясын айқындады: экономикалық әріптестік, әлеуметтік жауапкершілік және азаматтық ұстаным. Негізгі мақсат — әлеуметтік бағдарланған бизнесті қалыптастыру.

Әкімшілік жаңғырту және «бір терезе» қағидаты

Қабылданған шаралардың нәтижесі ретінде бірқатар рәсімдер жеңілдеді. Мысалы, 2004 жылдың 20 қыркүйегінен бастап заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу, филиалдар мен өкілділіктерді есепке алу, статистикалық карточка және салық төлеуші куәлігі «бір терезе» қағидаты бойынша бір уақытта рәсімделе бастады.

2005 жылдың қаңтарынан құрылыс, туристік қызметті лицензиялау және шетел жұмыс күшін тартуға рұқсат беру уәкілетті органдарға берілді. Министрліктер мен ведомстволарда Сарапшылар кеңестері құрылып, бақылау-қадағалау функцияларын қысқарту бағытында тұрақты жұмыс топтары жұмыс істеді. 2005 жылдың наурызында «Атамекен» кәсіпкерлер мен жұмыс берушілердің жалпыұлттық одағы құрылды, ал «Жекеше кәсіпкерлік туралы» жаңа заң жобасы әзірлене бастады.

Тексеру жиілігіне шектеулер

Қызметкерлер саны 10 адамға дейінгі шағын кәсіпкерлік субъектілерін (салық органдарынан басқа) өзге бақылаушы органдар үш жылда бір рет қана тексере алады. Ал ШКС-тің қаржы-шаруашылық қызметін уәкілетті органдар жылына бір рет қана тексере алады.

Маңызды қорытынды

Бұл өзгерістер іскерлік ортаға оң әсер беруге тиіс. Дегенмен, тұрақты ілгерілеу үшін жүйелі қолдау мен сауатты басқару мәдениеті қажет.

Кәсіпкер табысының өзегі: сұранысты дәл көру және білімді жүйелеу

Зерттеулер көрсеткендей, білімі мен тәжірибесі жеткіліксіз көптеген кәсіпкерге дербес әрі шығармашылықпен жұмыс істеу қиынға соғады. Қазақстанда шағын кәсіпкерліктің құқықтық негізін 20-дан астам заң, Президент жарлықтары, Үкіметтің, министрліктер мен ведомстволардың ондаған актісі құрайды. Оларды тәжірибеде дұрыс қолдана білу маңызды.

Бірақ ең бастысы — мүмкіндікті дер кезінде дұрыс тану. Көптеген ұлы кәсіпкерлер табысының түбінде «қажетті нәрсені қажетті уақытта және қажетті жерде» дәл анықтау қабілеті жатыр. Олар басқалардан ертерек адамдарға дәл қазір не керегін немесе жақын болашақта не қажет болатынын байқай алды.

Нарықтың қарапайым ережесі

Кәсіпкерлік табыс тек тұтынушы сұранысы қанағаттандырылғанда ғана келеді. Осы тұрғыда нарық және оның механизмдері кез келген кәсіпкерлік шешімді «сынақтан өткізеді». Қазақстанда бұл бағытта әлі де атқарылар жұмыс көп.

Оқыту-әдістемелік құралдың миссиясы

Нарықтық экономика қалыптасқан елдерде тапқырлық пен іскерлік дағды ерте жастан, өмір бойы үйренілетін мәдениетке айналған. Ұсынылып отырған оқыту-әдістемелік құрал осыны ескере отырып, бастаушы кәсіпкерге жұмысты дұрыс ұйымдастыруға және жиі кездесетін қателерден сақтануға көмектесуге тиіс.

Ұсынымдар кәсіпкерлік туралы заманауи әдебиеттерді талдау мен практикалық тәжірибеге сүйеніп әзірленген. Олар Қазақстан азаматтарына өз ниеті мен мүмкіндігін адал әрі объективті бағалаған жағдайда кәсіпті дұрыс бастауға нақты қолдау береді.