Бюджетті жоспарлау негіздері
Кіріспе
Экономиканың дамуы көбіне мемлекеттің қаржы жүйесінің жай-күйіне тәуелді. Қаржылық, несиелік және бюджеттік қатынастардың мемлекеттің дамуындағы рөлі, орны мен маңызы ерекше. Себебі жалпы ішкі өнімнің өсу қарқыны, жұмыссыздық пен инфляция деңгейі, валюталық бағам және өзге де макроэкономикалық көрсеткіштердің оңтайлы мәні осы қатынастардың сапасына тікелей байланысты.
Қазақстан Республикасында экономикалық реформаларды тиімді жүзеге асыру үшін нарықтық экономика жағдайында жинақталған қаржы қатынастарының, соның ішінде бюджеттік қатынастардың даму тәжірибесін терең түсініп, оны дұрыс қолдану қажет.
Неліктен бұл маңызды?
- Макроэкономикалық тұрақтылыққа ықпал етеді.
- Бюджет қаражатын тиімді бөлу мен жұмсауды қамтамасыз етеді.
- Мемлекеттік активтерді басқару сапасын көтереді.
Негізгі ұғым
Нәтижеге бағдарланған бюджеттендіру (НББ) — шығындарды басқарудан нәтижелерді басқаруға бағытталған тәсіл.
Бұл тәсіл жоспарлау мен бюджеттік процестерге деген көзқарасты түбегейлі жаңартуды талап етеді.
Мемлекеттік басқарудағы жаңа басымдық
Ел Президенті Н. Назарбаев 2008 жылғы 6 ақпандағы «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» атты Жолдауында нәтижелілік қағидасына негізделген мемлекеттік басқару жүйесін дамытуды жеделдетуді басым бағыттардың қатарына енгізді.
Үкімет алдына қойылған міндеттер
- 1 Жоспарлау жүйесін жаңарту және жетілдіру.
- 2 Бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігін арттыру.
- 3 Мемлекеттік активтерді басқару сапасын күшейту.
Әкімшілік реформаны іске асыру аясында Қазақстанда нәтижелер бойынша мемлекеттік басқару жүйесіне көшу көзделді. Бұл тұжырымдама жеке секторда қалыптасқан басқару технологияларын мемлекеттік басқаруға бейімдеуді білдіреді.
Нәтижеге бағдарланған басқару әдістері мен рәсімдерін енгізу, ең алдымен, жоспарлау мен бюджеттік процеске қойылатын талаптардың өзгергенін көрсетеді. Стратегиялық жоспарлау қағидатына көшу мемлекеттік органдарға ел дамуының стратегиялық мақсаттары мен міндеттемелеріне қол жеткізуге, сондай-ақ мемлекеттік басқару сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
НББ енгізу: ұзақ мерзімді өзгеріс
Бюджеттік жүйені реформалаудың маңызды бағыттарының бірі — нәтижеге бағдарланған бюджеттендіруді енгізу. Бұл тәсіл шығындарды бақылаудан қол жеткізілген нәтижелерді басқаруға көшуге негізделеді.
Стратегиялық жоспарлау мен НББ қағидаларын енгізу уақытты талап етеді. Дамыған елдерде бұл өзгеріс ұзақ кезең ішінде іске асқан және бүгіннің өзінде нәтижелілік қағидатына сүйенген тетіктерді жетілдіру жалғасуда.
Фокус
Ресурстарды бөлу ғана емес, нәтижені өлшеу.
Тәсіл
Стратегиялық жоспарлау арқылы мақсаттарды нақтылау.
Нәтиже
Мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен ашықтығын арттыру.
Қазақстандағы жаңа мемлекеттік жоспарлау моделі
Қазіргі кезеңде Қазақстанда мемлекеттік жоспарлаудың жаңа моделі енгізілуде. Оның өзегі — үш жылдық бюджет. Осыған байланысты 2007 жылы нәтижелерге бағдарланған мемлекеттік жоспарлау жүйесін енгізу тұжырымдамасы бекітілді.
Тұжырымдама бағдарламалық құжаттарды әзірлеу мен олардың мазмұнына жаңа көзқарас қалыптастыруды, сондай-ақ бюджеттік бағдарламаларды құрастыру рәсімдерін сапалы түрде қайта қарауды көздейді.
Пилоттық енгізу (2008 жыл)
Жаңа жүйенің негізгі элементтері үш пилоттық министрлікте (әділет, қаржы, экономика және бюджеттік жоспарлау) және Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінде енгізіле бастады.
Реформалар шеңберінде орталық мемлекеттік органдар алғаш рет өздерінің стратегиялық жоспарлары мен бюджеттік бағдарламаларын НББ қағидалары негізінде әзірлейді. Бұл жұмыс ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі әзірлеген және 2008 жылғы 25 наурызда ҚР Үкіметінің отырысында мақұлданған стратегиялық жоспарларды әзірлеу жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес жүргізіледі.
Табысты енгізудің шарты: түсінік пен әдістеме
НББ және тұжырымдамаға байланысты рәсімдерді толыққанды енгізу үшін мемлекеттік органдар НББ қағидалары мен талаптарын айқын түсінуі тиіс. Ол үшін бюджеттік жоспарлауды НББ негізінде жүргізуге арналған кешенді әдістемелік нұсқаулық әзірлеу, оқыту тренингтерін өткізу, сондай-ақ енгізілетін жүйелердің тиімді жұмыс істеуінде әрбір органның рөлі мен орны туралы түсіндіру жұмыстары қажет.
Стратегиялық жоспардың ұсынылатын құрылымы
- 1 Миссия және көрініс
- 2 Ағымдағы жағдайды талдау
- 3 Стратегиялық бағыттар, мақсаттар және міндеттер
- 4 Функционалдық мүмкіндіктер және ықтимал тәуекелдер
- 5 Бюджеттік бағдарламалар
Негізгі бөлім: Бюджетті жоспарлау негіздері
Бұл жұмыстың негізгі бөлімінде бюджеттік жоспарлаудың мазмұны мен құралдары жүйелі түрде қарастырылады: жоспарлау мен болжаудың мақсаты, принциптері, қолданылатын нормалар мен нормативтер, кезеңдер мен әдістер, сондай-ақ орта мерзімді фискалдық саясат пен Қазақстандағы құқықтық негіздер.
Қарастырылатын тақырыптар
- Бюджетті жоспарлау мен болжаудың рөлі және мақсаттары
- Жоспарлау принциптері және нормативтік база
- Кезеңдер, әдістер және тәсілдер
- Орта мерзімді фискалдық саясат
Институционалдық бағыт
- Құқықтық негіздер және рәсімдер
- Мемлекеттік басқару және жоспарлау жүйесін жетілдіру
- Жоспарлау жүйесін реформалау
- Мониторинг және орындауды бақылау модульдері
Осы бөлімдегі тақырыптар бюджет саясатының тиімділігін арттыруға бағытталған тәжірибелік құралдарды да, мемлекеттік жоспарлаудың жаңа тәсілдерін де қамтиды.
Қорытынды, қосымшалар және әдебиеттер
Жұмыстың қорытынды бөлімінде қарастырылған тәсілдердің практикалық маңызы жинақталып, ұсыныстар беріледі. Қосымшаларда (1–3) қолданылған материалдар мен қосымша деректер ұсынылады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі келтіріледі.