Есімдіктер - мағынасы тым жалпы сөздер
Есімдіктерді дербес сөз табы ретінде танудың негізі
Есімдіктерді дербес сөз табы деп тануда, негізінен, лексика-семантикалық принцип басшылыққа алынады. Себебі есімдіктердің мағынасы өзге сөз таптарының мағыналарына қарағанда бірқатар өзіндік ерекшеліктерімен оқшауланып, айрықша сипатымен көзге түседі.
Дегенмен есімдіктерді жеке сөз табы деп танудың басты өлшемі олардың лексика-семантикалық белгісі болғанымен, есімдіктерге тән кейбір грамматикалық ерекшеліктерді де назардан тыс қалдыруға болмайды.
Мағынаның жалпылығы және абстракциялану
Есімдіктер — мағынасы тым жалпы сөздер
Есімдік сөздер сөйлемнен тыс жеке-дара тұрғанда, тіпті сөйлем ішінде қолданылғанымен, өзіне қатысты өзге сөздер мен оқиғалардан бөлек алғанда, мағынасы әрдайым дәл, нақтылы болып келмейді. Олар көбіне өте жалпылама ұғымды білдіреді.
Жалпылама мән қалай көрінеді?
Мысалы, мен, сен, сол, кім?, не?, өзі, бәрі, біреу, ештеңе сияқты есімдіктер жеке тұрған кезде мағыналық дәлдікке ие емес.
- мен — 1-жақ, сөйлеуші;
- сен — 2-жақ, тыңдаушы;
- кім?, біреу — әйтеуір бір адам;
- ештеңе — әйтеуір бір зат (немесе мүлде жоқтық мәні).
Жоғары абстракцияның белгісі
Есімдіктердің мағынасы нақты затты немесе құбылысты тікелей атамай, соны нұсқап көрсету арқылы беріледі. Сондықтан олардың тым жалпы мағынада қолданылуы — реальдық нақтылықтан жоғары дәрежеде абстракцияланудың көрінісі.
Осы мағыналық жалпылық есімдіктердің барлығына ортақ қасиет болып саналады.
Мәтін ішіндегі мысалдар
Мен өлсем де — өлемін жөнімменен,
Тәннен басқа немді алар өлім менен.
Біз қазақ тіліндегі сөздің бәрін білгеніміз қазақ тілін қолдана білу болып табылмайды.
Мен үшін сондай достың бірі — сенсің.
Ол тірі пендеге зәбірі жоқ құдай деген қоңыр адам.
Келтірілген сөйлемдердегі есімдіктердің мағынасы жеке тұрғандағыдай нақтылыққа бірден ие болмайды: олардың нақты кімді немесе нені меңзеп тұрғаны сөйлеу жағдаяты мен контекст арқылы анықталады.
Контекст есімдікті нақтыландырады
Есімдіктердің жалпылама мағынасы белгілі бір сөйлемдерде, контексте қолданылу ретіне қарай және сөз тіркестері мен сөйлемдерде берілген ойдың жүйесіне қарай әртүрлі нақтылы мағыналарға ие болып отырады.
Нақтылану үлгілері
Жүніс сегіз жаста еді. Ол оқи да, жаза да білмеуші еді.
— Түндегі бір даурыққан хабар екен ғой?
— Естісең, сол.
Біраздан соң өзі де кіріп келді.
— Кіммен күрес деп отырсыңдар?
— Шәкіманмен.
Есімдіктердің субъектілік сипаты
Есімдіктердің мағыналық ерекшелігінің келесі бір маңызды белгісі — олардың әрқашан субъектімен байланысты болуы. Есімдік сөздер сөйлеушінің немесе сөйлемдегі субъектінің субстанцияларға, құбылыстарға, сондай-ақ олардың сапалары мен қасиеттеріне қатынасын білдіреді.
Бұл қатынастар есімдіктердің ішінде әртүрлі сипатта көрінуі мүмкін: тікелей нұсқау, аралық қатынас, белгісіздік және т.б. Мұндай айырмашылықтар заттың өз қасиетінен емес, керісінше, сол затқа бағытталған субъектілік қатынастың сипатына тәуелді болады.
Тікелей нұсқаудың көрінісі
Мысалы, жіктеу және өздік есімдіктерінде субъектілік қатынас көбіне сөйлеушінің сөйлемдегі адресатқа немесе субъектке тікелей нұсқауы арқылы беріледі:
— Кідірмей-ақ, Қартқожа, сен құнаныңа мініп, бұл кісіге ер де, Балдекең ауылына дұрыстап апарып сал, — дегенде сөйлеушінің қатынасы тыңдаушымен тікелей жасалып тұрғанын көреміз.