Жұмысшы қозғалысы

Англия экспорты 8%-ке ғана ұлғайған кезде, Германияда бұл көрсеткіш 40%-ке, ал АҚШ-та 230%-ке дейін көтерілді. Англияның артта қалуына 1878 жылғы дағдарыстар, 1890 жылғы ақша дағдарысы, 1892–1893 жылдардағы дағдарыстар, сондай-ақ 1875–1895 жылдардағы ауыл шаруашылығы дағдарысы әсер етті. Орта шаруалардың күйзеліске ұшырауы және тұрғындардың әл-ауқатының төмендеуі ішкі нарықты тарылтты.

Осы жағдайдан кейін Англия табыс табудың басқа жолын таңдады: шетелге капитал шығару алдыңғы орынға шықты. Ағылшын кәсіпкерлері Голландияда жүн фабрикаларын, Бельгияда болат зауыттарын қаржыландырды, көмір шахталарын ашты, Еуропада темір жол құрылысына капитал салды. Ел ішінде де акционерлік қоғамдар көбейіп, ұсақ кәсіпорындарға инвестиция бағытталды.

Англияда феодалдық институттар сақталды: король билігі және Лордтар палатасы. Парламентте буржуазия өкілдері болғанымен, маңызды мемлекеттік қызметтердің едәуір бөлігі ірі жер иелерінің ықпалында қалды.

Елдің саяси өмірінде екі негізгі партия — либералдар мен консерваторлар үстемдік етті. Олар билік үшін бәсекелесіп, ел ішіндегі демократиялық қозғалыстардың күшеюіне жиі тосқауыл қойды.

XIX ғасырдың соңғы ширегінде Англия әлемдегі «бөлінбеген» аймақтардың едәуір бөлігін басып алуға ұмтылды. 1860 жылы отарлық иеліктері шамамен 6 млн шаршы шақырым болса, кейін көлемі 30 млн шаршы мильге дейін ұлғайып, онда 300 млн-ға жуық халық өмір сүрді. Отарларының көптігіне байланысты Англия империализмі кейде «отарлық империализм» деп сипатталды.

Индиядан жыл сайын өте ірі көлемде ресурс пен өнім алынғаны атап өтіледі. Бұл отарлық кірістер Англияның жалпы қаржылық қуатын арттырғанымен, өндірістік жаңғыруды жүйелі түрде қамтамасыз ете алмады.

Ирландия жерінің едәуір бөлігі ағылшын лендлордтарының қолына шоғырланды. Ирландықтар өз жерін жалға алып күн көрді. Халық саны азайып, әлеуметтік қысым күшейді. Осы жағдайда ұйымдасқан қозғалыстар пайда болды: «Ақ балалар ұйымы», кейінірек «Жер лигасы».

«Жер лигасы» лендлордтардан жалға жерді тиімді шартпен алу үшін күресті. Егер талаптар орындалмаса, жалгерлер бойкот тактикасын қолданды: жерді уақытында жыртпау, егінді жинамау сияқты экономикалық қысым тәсілдері пайдаланылды.

1879 жылы «Жер лигасы» ирланд жалгерлері, қала кедейлері және радикал интеллигенция өкілдерінің ұйымы ретінде кеңейді. 1896 жылы Дж. Конноллидің бастамасымен Ирланд социалистік партиясы құрылып, мәселені маркстік тұрғыдан шешуді мақсат етті.

Англиядағы жұмысшы қозғалысында тред-юниондар маңызды орын алды, бірақ уақыт өте келе олардың бір бөлігі оппортунистік сипатқа ауысып, жұмысшылар ішінде жіктелуді күшейтті. Буржуазия жұмысшыларды радикалданудан алыстату үшін әртүрлі ұйымдарды қолдады.

Солардың бірі — фабиандық қоғам. Оны Сидней мен Беатриса Веббтер, Бернард Шоу, Герберт Уэллс сияқты ағылшын зиялылары құрды. Олар таптық күресті терістеп, бейбіт реформалар арқылы «мемлекеттік социализмге» өтуге болады деп есептеді; жергілікті өзін-өзі басқару органдарына өкілдерді көбірек қатыстыру идеясын да ұсынды.

1890-жылдардан бастап «еңбек партиялары» көбейе түсті. 1893 жылы солардың негізінде Тәуелсіз жұмысшы партиясы құрылды. Партия басшылығы марксизм «Англия жағдайына сай келмейді» деген уәжбен фабиандық көзқарастарға жақындады.

Капиталдан және сыртқы кірістерден өмір сүретін, еңбек етпей күн көретін әлеуметтік топ қалыптаса бастады. Еңбекке жарамды халықтың бір бөлігі қызмет көрсету саласына ауысып, бұл үрдіс қоғам құрылымына әсер етті. Сонымен бірге монополиялық бірлестіктердің қалыптасуына кедергі келтірген факторлар да болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында банк капиталы ерекше күшейді: банктердің едәуір үлесі ірі қаржы құрылымдарында шоғырланды. Қаржының күшеюі өндірістің шоғырлануымен қатар жүрді.

1900 жылға қарай Англия отарларының жалпы көлемі шамамен 33 млн шаршы км-ге жетіп, онда 390 млн-ға жуық адам өмір сүрді. Империялық күшею реакциялық ішкі және сыртқы саясатпен қатар жүрді. Англия Африканы толық отарлау бағытын ұстанды. Бұл мақсат жолында Оңтүстік Африкадағы Трансвааль мен Оранжевая еркін мемлекеті тұрғындары — бурлар — қарсылық көрсетті.

Бурларды бағындыру барысында Ағылшын–Бур соғысы орын алды. Бурлар партизандық әдістермен қарсыласты. Англия көп әскер жіберіп, қарсы жақтың азаматтық тұрғындарына ауыр қысым көрсетті; бұл әрекеттер дүниежүзілік прогрессивті пікірде қатты сынға ұшырады және Англияның халықаралық беделіне кері әсер етті.

1902 жылы көктемде бурлар беріліп, келісім жасалды. Нәтижесінде Англия Оңтүстік Африкадағы үстемдігін күшейтті.

Англияға қарсы халықаралық оқшаулану қаупі күшейген тұста Германиямен шиеленіс ұлғайды. Германия империализмі әлемді қайта бөлуді көздеп, Англиямен бәсекені саяси күрес деңгейіне жеткізді. Әсіресе теңіз қарулануындағы жарыс айқын байқалды: жаңа әскери кемелерді іске қосу қарқыны артты.

Бұл жағдайда Англия басқа елдермен қатынасын күшейтіп, одақтастар іздей бастады. АҚШ-тың Панама каналын салуына қатысты ұстанымы жұмсарды. Франциямен де қайшылықтарды реттеу жолға қойылды: 1904 жылғы 8 сәуірде келісім жасалып, бірқатар даулы мәселелерді бәсеңдетуге бағытталған дипломатиялық негіз қалыптасты.

XX ғасырдың басында жұмысшылардың жағдайы 1890 жылмен салыстырғанда нашарлады. 1908 жылы әрбір оныншы жұмысшы жұмыссыз қалды; әсіресе кәсіподаққа мүше емес адамдар арасында жұмыссыздық ауыр сезілді. Англияның дүниежүзілік біріншіліктен шегіне бастауы буржуазияның жұмысшылардың бір бөлігін «сатып алу» мүмкіндігін тарылтты, нәтижесінде жұмысшы қозғалысы күшейді.

Қозғалыста екі бағыт айқындалды: революциялық және оппортунистік тенденциялар. Бұл қайшылықтар революциялық партия құру мәселесін күн тәртібіне шығарды. Лейбористік қозғалыс күшейгенімен, оның бір бөлігі оппортунистік бағытқа ойысты. Тәуелсіз жұмысшы партиясының сол қанаты мен социал-демократиялық партия бірігіп Британ социалистік партиясын (БСП) құрды; партия бағдарламасында социализм үшін күрес ұстанымы айтылды, бірақ ұйым ішінде сектанттық сипат та байқалды.

Үкімет әлеуметтік шиеленісті бәсеңдету үшін реформалар ұсынды. 1908 жылы жұмыс күнін қысқарту, зейнетақыны көбейту сияқты уәделермен заңдар қабылданып, 70 жастан асқандарға зейнетақы тағайындалды. Бұл саясат Ллойд Джордж тарапынан «кедейлікке қарсы күрес» ретінде жарияланғанымен, нәтижелері шектеулі болды.