Қолында қаруы
Қабанбай батырдың балалық шағы мен кек жолы
Мәмбеттен Қожақұл, ал Қожақұлдан Қабанбай батыр туған. 1691 жылы Алакөлге етегі тиіп жатқан Тоқта-Барлық тауының маңында, Барқытбелдің күнгейіндегі Мәмбет ауылында Ерасыл (болашақ Қабанбай) дүниеге келді.
XVIII ғасырдың басында, 1702 жылы Барлықтағы алғашқы айқаста Қожақұл батыр аз қолмен қоршауда қалып, ауыр жарақаттан қаза тапты. Ол кезде Ерасылдың жасы енді ғана он бірден асқан еді.
Жетім қалған ауылға түскен зұлмат
Қожақұл дүние салғаннан кейін бас иесінен айырылған Мәмбет ауылдарына ойрат шапқыншылығы жиіледі. Жыл сайын дерлік тал түсте қаптап келіп, жылқыларын айдап әкететін әдет тапты.
Сондай шапқыншылықтың бірінде қалмақтар жылқы күзетіп жүрген Қабанбайдың ағасы Есенбайды ұстап алып, қорлап өлтірді. Жауызы қанжармен жас жігіттің қарнын жарып, шалажансар күйінде далаға тастап кетеді.
Ерасылға тиген ең ауыр соққы
Есенбай жалғыз інісі Ерасылды қатты еркелететін. Соның арқасында әкенің жоқтығы да онша білінбей, Ерасыл жетімдікті сезінбей, бұла болып өскен еді. Ағасының өлімінен кейін он алтыға жаңа толған Ерасылдың дүниесі астаң-кестең болды: ең алдымен қорланғаны, азаптап өлтірілгені жанына батты.
Жалғыз аттанған сапар: «Қанға — қан»
Ерасыл кек қайтаруды ойлады. Бірақ ел ішіндегі босаңдық, ағайынның керенаулығы көңілін суытты: жауға аттанып, ең болмаса азаматтың құнын сұрайтын жан табылмады. Күте-күте төзімі таусылған Ерасыл ақыры тәуекелге бел буды.
Тұлпары
Жылқыдан төл аты — Ардакүреңді ұстап мініп, ешкімге тіс жармай шығысқа бет алды.
Қару-жарағы
- Әкесінен қалған төрт қырлы қаратамақ найза
- Қайқы қара қылыш
- Екі жүзді алмас қанжар
Ішкі серті
«Қанға — қан, жанға — жан» деп түйді: не Есенбайды өлтірген жауды табады, не өзі де сол жолда мерт болады.
Сарыбелдің шығыс қапталында қалмақ ауылдары отырған. Ерасыл мал іздеген адам кейпіне еніп, ішкері жылжыды. «Жалғыздықтың жары — Құдай» деп, іштей жолының оңғарылуын тіледі.
Өлжежырғалмен жекпе-жек
Қалмақтарда жалшы болып жүрген қырғыз жігіті Ердененің көмегімен Ерасылға Өлжежырғалмен бетпе-бет келудің орайы туды. Ерасыл қанжарының сабын сығымдай түсіп, аруақтан медет тіледі.
Кек сәті
«Сен Өлжесің ғой?» — деді Ерасыл. Анау жұп-жуас қана «Иә» деп жауап берді. «Бір ай шамасы бұрын қазақ ауылын шауып, Есенбайдай ердің ішін жарып кеткен де сен емессің бе? Ендеше мен — сол Есенбайдың інісі Ерасылмын. Қанға — қан!» деді де, сол қолымен жағадан босатпай тұрып, оң қолындағы алмас қанжарын жүрек тұсына сілтеп жіберді.
Өлже теңселіп барып құлады. Ерасыл қанжарын суырып алып, атқа қонды да ауылдан ұзай берді.
Айырылар тұста Ердене Ерасылдың амандығын жеткізу үшін Мәмбет ауылдарына қарай қайтты. Ал Ерасыл із жасырып, Ертіс бойына ұзатылған әпкесіне қарай тартып, Керей еліне бет түзеді. Сол жақта апасы мен жездесінің қолында бірнеше жыл тұрақтады.
«Қабанбай» атының тууы
Бір күні Зайсан көлі жағасында жылқы қайырып жүріп, Ерасыл қамыс арасынан шыға келген жабайы шошқаға кезікті. Құнан өгіздей қара қабан оқтай атылып, тура өзіне ұмтылды. Ерасыл найзасын бар күшімен сермеді — найзаның ұшы жүректі жарып өткендей, қабан серең етіп құлады.
Ат қою
Ерасылдың аман қалғанына қуанған Бердәулет жездесі: «Батыр деп сені айт! Өзің нағыз қабан екенсің. Уа, жарандар, бүгіннен бастап атын Қабан батыр деп атайық!» — деді.
Қуаныш үстінде айтылған осы бір ауыз сөз көп ұзамай елге тарап, Ерасыл аяқ астынан Қабанбай батыр атанды.
Сол жылы күзде Сауырдағы шайқаста ол ойрат батыры Долан Дошыға қарсы жекпе-жекке осы жаңа атымен шықты. Керей ішінде шамамен бес жыл тұрып, Ханбибіге үйленгеннен кейін Байжігіт ішіне қайта оралса да, бұл есім өзгермеді.
Аягөздегі айқас және «Дарабоз» атануы
1718 жылдың күзі. Араға жеті жыл салып, Қабанбай Аягөз өзені бойында Арсалаңмен кездеседі. «Қапы қалма, Арсалаң! Мен — қазақтың Қабанбай деген батырымын. Жеті жыл бұрын, он алты жасымда, ағаң Өлжежырғалды о дүниеге аттандырғанмын. Енді сен де қорғанып бақ!» — дейді.
Қабанбай найзасын мығым ұстап, еңкейе шауып келді де, дәл қасына таяғанда көз ілеспес жылдамдықпен өндіршекке ұрып жіберді. Найзамен бауыздалған Арсалаң кескен теректей сұлап түсіп, сол күйі қорқырап қала берді.
Абылай ханның бағасы
Кейін ойрат қолын ойсырата жеңіп, Шаған шатқалынан айдап шыққанда, ақбоз атқа мініп дара шауып, қол бастаған батырдың Қабанбай екенін таныған Абылай хан қатты разы болады. Ол Қабанбайдың атын хан ұранына айналдырып, жорықтағы есімін Дарабоз деп бекітеді әрі үстіне алтын зерлі тон жабады.
Соңғы өсиет, соңғы шайқас
1769 жылы, жетпістен асқан шағында, Қабанбай батыр көпшілік отырған жиында өз байламын қысқа қайырды: «Мен енді көп ұзамаймын... Тоқтының сыртында Сарыбел деген асу бар. Сүйегімді сонда апарып қойыңдар!»
Қарабектің қоқан-лоқысы
Батырдың сырқат екенін естіген Өтеке баласы Қарабек қырғыздың қалың қолын бастап келе жатып: «Маған керегі — Қабанбайдың амандығы. Оның ауылын көзі тірісінде шаппасам, кегім қайтпайды!» — деп масаттанды.
«Ел шетіне жау тиді!» деген хабар жетісімен, байырғы сарбаздар атқа қонып, қол саны мыңға жуықтады.
Бұл кезде Қабанбайдың тұла бойын ыза мен намыс биледі. Қарт батыр терең тыныс алып, бойындағы бар қуатын жинады да ауыр сүңгіні құлаштай лақтырып жіберді. Дағдылы қол мүлт кетпеді: жебедей зулаған көк сүңгі Қарабектің тура жүрек тұсына қадалып, оны ат үстінен жұлып түсірді.
Қайту
Сол сәтте Қабанбайдың ішкі жан дүниесінде әлдене үзілгендей болды. Басы айналып, төңірек түнек жапқандай, әлдебір тұңғиыққа батып бара жатты. Алпыс жыл бойы аттан түспей, бар ғұмырын жауға қарсы қылыш сермеп өткерген ұлы қолбасы ажал жастығына бас қойды.
Сарыбелдегі бейіт және көмескі тартқан із
Марқұмды өз өсиеті бойынша Жоңғар қақпасының сол жақ қапталындағы Сарыбелге жерледі. Белгі ретінде басына тас үйілді.
Уақыт өте ұрпақ ауысып, ел жаңарды. Зират басындағы үйінді обалар мүжіліп, бірте-бірте жұрт жадынан өше бастады. Бабалардың салғырттығынан кейінгі ұрпақ ұлы қолбасының нақты қай тұсқа жерленгенін таба алмай, сан-саққа жүгіріп сандалды. Мұны сол дәуірдегі адамдар қайдан білсін?