Ақиқат теориясы
Негізгі мақсат және негізгі ұғымдар
Бұл тақырыптың негізгі мақсаты — ғылыми танымның мәнін, құрылымын және теориялық сипатын түсіндіру, сондай-ақ практиканың шешуші маңызын дәлелдеу. Таным қоғамдық процесс ретінде қарастырылады: ол сезімдік және логикалық деңгейлер арқылы дамып, ақиқатқа ұмтылады.
Негізгі түсініктер
- әдіс
- методология
- эмпирика
- эксперимент
- фальсификация
- синтез
- анализ
- индукция
- дедукция
- идеализация
Сондай-ақ тақырып аясына ғылыми таным логикасы мен методологиясы, ақиқат теориясы, ғылым этикасы кіреді.
Таным: адамның рухани қажеттілігі және қоғамдық процесс
Ақыл-парасат пен сана-сезім — адамның ең басты қасиеттерінің бірі. Сол қасиеттердің өзегінде қоршаған ортаны танып-білуге деген тұрақты ұмтылыс жатыр. Адам әлеуметтік дүниені де, табиғи әлемді де зерттей отырып, олардың ішкі байланыстарын ашады, қасиеттерін анықтайды, даму заңдылықтарын түсінеді және өз орнын, өзге адамдармен қарым-қатынасын айқындайды.
Таным барысында адам сыртқы әлемді игереді: білім көлемі кеңейіп, тереңдей түседі; жалпы мәлімет ішкі мәнге бағытталып, жүйелі әрі шынайы білімге айналады. Сондықтан танымды жаңа білімді меңгеру арқылы рухани баю үдерісі деп қарастыруға болады.
Практика және диалектикалық көзқарас
Диалектикалық материализмнің таным теориясы метафизикалық материализмнен екі негізгі белгі арқылы ерекшеленеді: біріншіден, таным теориясына практика туралы ілімнің енгізілуі; екіншіден, таным процесіне диалектиканың қолданылуы.
Практиканың рөлі
Қоғамдық практика танымның қозғаушы күші: ол өмір мен іс-әрекет барысында шешілуі тиіс мәселелер мен міндеттерді үнемі алға тартады. Таным адамның сыртқы дүниеге белсенді әсерімен және оны өзгерту мүмкіндігімен бірге дамиды.
Бейнелеу принципі
Бейнелеуді айнадағы механикалық шағылыс ретінде түсінуге болмайды. Бұл — танушы субъект пен таным объектісі арасындағы күрделі өзара қатынас, әлеуметтік-тарихи шарттарға тәуелді процесс.
Субъект және объект
Танымның субъектісі ретінде жеке адамды да, таптар мен әлеуметтік топтарды да, кең мағынада тұтас тарихи нақтылы қоғамды да атауға болады. Сонымен бірге субъект өз болмысын, ішкі дүниесін де таным объектісі ретінде қарастыра алады.
Таным объектісі — материалдық және рухани дүниенің қоғаммен практикалық әрі теориялық қатынасқа түсетін, нақты тарихи іс-әрекет барысында субъект игерген бөлігі. Объектілер адамның практикалық қызметімен тығыз байланысты және әрдайым соған тәуелді.
Қорытындылай келгенде, субъект–объект қатынастары адамның ой-санасы мен сыртқы практикалық қызмет арқылы біріккен. Таным — болмыстың жай ғана көшірмесі емес; ол адамның мақсатты әрекеті барысында жүзеге асатын белсенді үдеріс.
Ақиқат: танымның негізгі мақсаты
Ақиқат — танымның басты мақсаты. Өйткені субъектінің белсенділігі нәтижесінде пайда болған жаңа білім зерттеліп отырған объектіге сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Сол себепті ғылым мен философияда ақиқат мәселесі негізгі проблемалардың біріне айналады.
Ақиқаттың мәні
Аристотель “Метафизикада” ақиқатты заттар мен құбылыстардың адам санасында бейнеленуі ретінде түсіндірді. Дегенмен, толық дәйекті материалистік анықтама беруде шектеулері болды.
Шын мәнінде, ақиқат — біздің біліміміздің бізден тыс тұрған объектіге сәйкестігі, оның санада дәл көрініс табуы. Ақиқатқа жету субъект пен объекттің өзара байланысы негізінде жүретін әлеуметтік-тарихи процесс.
Салыстырмалы және абсолютті ақиқат
Адам түсінігі объективті ақиқатты бірден толық, тұтас әрі абсолютті түрде емес, көбіне шамамен, біртіндеп, салыстырмалы түрде бейнелейді. Осыдан салыстырмалы ақиқат пен абсолютті ақиқаттың арақатынасы көрінеді.
Ақиқат теориясының қағидалары
- Ақиқат — әлеуметтік-тарихи процесс.
- Объективті ақиқатты мойындау — абсолютті ақиқаттың барын мойындау.
- Ақиқат барлық жағдайда нақты.
- Практика — ақиқаттың жалпы өлшемі.
- Ақиқатты тану — қайшылықты әрі күрделі диалектикалық процесс.
Ғылыми таным әдістері: деңгейлер және тәсілдер
Таным күрделі әрі ұзақ процесс болғандықтан, оны жүзеге асыруда әртүрлі әдістер мен тәсілдер қолданылады. Кең мағынада әдіс — белгілі бір мәселені шешу үшін таңдалған жол, қолданылатын амалдар мен әрекеттердің жиынтығы. Ғылыми таным әдістерін қолданудың негізгі мақсаты — шынайы, ақиқат білімге қол жеткізу.
Әдістердің шартты жіктелуі
- Жалпылама диалектикалық әдіс — болмыстың барлық қырын зерттеуге бағытталып, танымның барлық кезеңінде қолданылады.
- Жалпы ғылыми әдістер — ғылымның көптеген саласында қолданылады, бірақ танымның барлық кезеңінде бірдей қолданылмауы мүмкін.
- Жекеше әдістер — нақты құбылыстарды белгілі бір ғылым шеңберінде зерттеуге қызмет етеді.
Эмпириялық деңгей
Бұл деңгейде объектінің қасиеттері мен қырлары сезімдік қабылдау арқылы танылады. Кең қолданылатын негізгі әдістер:
- Бақылау — белгілі бір уақыт аралығында нысаналы әрі жүйелі түрде қадағалау, өзгерістерді тіркеу.
- Эксперимент — зерттеушінің объектіге тікелей әсер етіп, процестерге саналы түрде араласуы.
- Модельдеу — объектінің өзін емес, оның орнын басатын модельді зерттеу арқылы қорытынды жасау.
Теориялық деңгей
Бұл деңгейде объектінің маңызды байланыстары мен заңдылықтары тәжірибеден алынған деректерге сүйене отырып, абстрактілі ойлау арқылы тұжырымдалады.
Гипотеза — ғылыми тұрғыдан негізделген болжам; ол теорияның қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Бірақ әрбір болжам автоматты түрде гипотеза бола бермейді — ол дәлелдеуді, тексеруді және логикалық дәйектілікті талап етеді.
Ғылыми жол — күрделі жол. Нәтижеге жету үшін үздіксіз ізденіс, қажырлы еңбек, шыдамдылық және терең білім қажет.
Тақырыпты бекітуге арналған сұрақтар
- «Гносеология» деген не?
- Танымның негізгі түсініктері қандай?
- Неліктен ақиқат танымның негізгі мақсаты болып саналады?