Қара тігу
Фразеологизмдер: ұлттық тілдің айнасы
Фразеологизмдер — халқымыздың өткен ұрпақтары тілінің де, қазіргі тілінің де тарихын танытатын қазына. Образдылығы мен айшықты мәні арқылы олар әрбір ұлт тілінің өзіндік болмысын айқындайды. Шығармада фразеологизмдерді мол қолдану — ұлттық характердің айқын белгісі.
Ежелден қолданыста әбден қалыптасқан тұрақты тіркестердің (мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, нақыл сөздер) эмоциялық бояуы күшті: тілге көрік, ажар береді. Сондықтан көркем шығарма тілін зерттеушілер фразеологизмдердің табиғатына ерекше назар аударады.
Негізгі ой
Фразеологизмдерде тілді жасаушы халықтың қоғамдық ой-санасының шындық сәулесі ерекше айқын көрінеді. Сондықтан жазушының даралық үні бар тұрақты тіркестерін талдағанда, оларды жалпы халықтық тілмен сабақтастыра қарастыру қажет.
- Көркем әдебиет — ұлт тілінің қазынасы ғана емес, тілге жаңа амал-тәсіл беретін қайнар.
- Тұрақты тіркестердің экспрессивті мүмкіндігі жеке сөзге қарағанда әлдеқайда мол.
- Олар баяндауға стильдік рең беріп, образ жасауға қызмет етеді.
Көркем мәтіндегі қызметі және зерттеу бағыты
Академик В. Виноградов тілші ғалымдар фразеологизмдердің жалпы мәселелерімен қатар, олардың көркем туындылардағы қызметін де зерттеуі керек екенін атап өткен. Ал профессор А. И. Ефимов көркем шығарма тілін зерттеу ішінде жазушының сөздігі мен фразеологизмдер шығармашылығын арнайы қарастыру қажет деді.
Бұл жұмысты екі бағытта жүргізу маңызды: біріншіден, сөз зергерлерінің жалпы халық тілінен ең айшықты, өмірге бейімдісін қалай қолданғанын ашып көрсету; екіншіден, сөз тәсілін қалай құрғанын айқындау. Яғни көркемдік шеберліктің тіл арқылы жүзеге асу жолын көрсету.
Фразеологизмдердің көркемдік функциялары
Образ жасау
Кейіпкердің мінезін, ішкі қалпын, қарым-қатынасын астарлап жеткізеді.
Тілдік мінездеме
Кейіпкердің әлеуметтік-мәдени ортасын, дүниетанымын танытады.
Ситуацияға қорытынды
Оқиғаға ықшам түйін жасап, дайын бағалау ұсынады.
Күлкі, әжуә, ирония
Тональді өзгертіп, оқырман әсерін күшейтеді.
Жазушы тұрақты тіркестерді белгілі бір нақты жағдайға икемдеп, суреттеу мақсатына бағындырады. Сондықтан авторлық қолданысты талдағанда, оның қолдану тәсілі, талғау-тәңдау принципі және композициядағы қызметі қатар қарастырылуы тиіс.
Қаза ғұрыптары және тілдегі тұрақты тіркестер
Дәстүрлі қазақ қоғамында салт-дәстүр — адам қажеттілігін өтейтін материалдық, әлеуметтік және рухани құндылықтардың тоғысы. Соның ішінде өлген адамды соңғы сапарға шығарып салуға байланысты ғұрыптар — уақыт тезіне көп беріле қоймайтын, ғасырлар бойы салыстырмалы тұрақтылық сақтайтын консервативті нормалардың бірі.
Тілімізде жерлеу, аза рәсімдеріне қатысты: «аза салды», «азасын өткерді», «ақ арулап жөнелтті», «ақ жуып арулап көмді» сияқты тұрақты тіркестер бар. Бұлар мәйітті барынша қастерлеп, қадірлеп, жөн-жоралғысын толық атқаруды білдіреді.
«Қаралы» ұғымы және оның тілдік көріністері
Қазаға байланысты қазақ танымында «қаралы» ұғымы жиі қолданылады. Соған сәйкес тілде және тұрмыста: «қаралы үй», «қаралы ауыл», «қаралы әйел», «қаралы ат», «қаралы дауыс», «қара байлады», «қаралы көш» тәрізді тіркестер қалыптасқан.
Жаназа шығару: соңғы құрмет
Қаза ғұрыптарының бірі — жаназа шығару. Жаназа — қайтыс болған кісіні соңғы сапарға шығарып салу рәсімі. Бұл рәсімде құран оқылып, садақа беріліп, жиналған қауым марқұм жайлы «жақсы адам ба?» деген сұраққа игі жауап айтады. Сондай-ақ марқұмның алашағы-берешегі бар-жоғы да сұралады; шариғат қағидасына сай, бұл тұста «сұрауға да, алуға да, кешіруге де хақысы жоқ» деген ұғым айтылады.
«Сүйекті үйде түнетіп шыққан соң, ертеңіне жаназаға шығаруға қамданды. Ел өте көп жиналған екен...»
«Үй тігіліп болысымен, ішіне бөтен жасау-жабдық кіргізбей... Жаназасын шығарғанша өлік сонда болмақ.»
«...Ерболдың жаназасы көпке жарияланбай, аз ғана жан күйер жиыны атқарған болатын.»
Бұл мысалдардың бәрінде «жаназа шығару» тіркесі марқұмды аза тұтып, жоқтап, құран бағыштап, соңғы жөнелту рәсімін атқару мағынасында қолданылады. Ол мазмұн жағынан «ақ жуып арулап көмді» деген ұғыммен де сабақтасып жатады.
«Ақ жуып арулау» және «сүйекке кіру»
«Ақ жуып арулау» мағынасы этнографиялық сипаттамаларда «сүйекке кіру» тіркесі арқылы да түсіндіріледі: қайтыс болған кісіні жуындыру, тазарту, жөнін білетін адамдардың (әдетте марқұммен қатарлас кісілердің) қатысуы. Шариғат ұғымында марқұм әйел болса бес қабат, еркек болса үш қабат ақ матаға (ақиретке) оралады деген түсінік беріледі.
«Арыздасу» және «бақұлдасу»
«Сүйегіне кіретін адамдарды марқұмның өзі айтып кетуі мүмкін» деген ұғымның төркіні — арыздасу, яғни адам дүниеден өтер шақта туған-туыс, бала-шағасымен соңғы рет тілдесіп, қоштасуы. Кей өңірлерде бұл дәстүр бақұлдасу деп те аталады: «бақұл бол», «қияметте жүздесейік» деген сөздер айтылады.
«...Мағаш өз бойындағы бар қалған қуатын жинағандай боп әкесімен арыздаса бір сөйлескен...»
«...кеше кешке бар жан күйер ағайынын шақырып, арыздасып жатыр дегенді есіттік...»
Естірту: қазаны жеткізудің мәдениеті
Қазақ дәстүрінде жақын адамның қазасын бірден айтып салмай, сөзге жүйрік, жөн-жосықты білетін адам арқылы естіртеді. Естірту — сыпайы тұспалмен жеткізіп, тоқтам айтып, қаралы жанды бекемдікке шақыру. Қазаны жол-жөнекей, орынсыз жерде жеңіл айтуға болмайды деген ұстаным қалыптасқан.
«Ұлы өлмеген руда жоқ... Құдай бізге бір гауһар тас беріп еді, оны иесі өзі әкетті. Шоқан деген балаңыз бәріміз баратын жерге кетті...»
Көңіл айту және көңіл сұрау
Қазалы үйге арнайы барып көңіл айту — мұңды жанды жұбату, «өлгеннің артынан өлмек жоқ» деп қайраттандыру, ақыл-кеңес беру. Ал көңіл сұрау — ауырып, төсек тартып жатқан кісінің жағдайын сұрап, демеу сөз айту мағынасында қолданылады. Екеуінің қолданылу орны бірдей емес екенін ескерген жөн.
«...бәйбішеге құран оқып, Тұрлықұлға көңіл айтып қайтқан болатын.»
«Соңғы кездерде Базаралы науқас дегенді есітіп, көңілін сұрай барысты.»
«Бата оқыр»: қаралы үйге көрсетілген құрмет
Қазақ халқында көңіл айтумен қатар, қазалы үйге бата қылу (кей жерлерде бата оқыр деп аталады) дәстүрі болған. Мұнда арнайы келіп дұға оқытып, қаралы отбасыға сый-сыяпат (сойыс не көмек) көрсету — сыйластық пен жанашырлықтың белгісі.
«...Бөжейдің жетісіне шейін, немесе тіпті қырқына шейін жыласатын ағайынды, бата оқырды осы кең қоныс шалқарда тоспақ болды.»
«Оспан ауылына тағы да бата оқыршы көп келіп, алғашқы бір жұма, он күн ұдайы қонақ күтумен өтті.»
Осы қолданыстардан «бата оқыр» тіркесінің мағынасы құран бағыштау, дұға ету, қаралы үйге арнайы көңіл білдіру әрекетімен астасатынын аңғаруға болады.
«Ат қою» және жоқтау айту
Ескі дәстүр бойынша қаралы үйге алыстан ер адамдар атпен шауып келіп, «ой, бауырымдап» дауыс салып жететін болған. Бұл ғұрып тілде «ат қойды» тіркесімен беріледі: аттың басын бос қойып, қазаға байланысты қатты қайғырып, жоқтаумен келу.
«Осы елдің ескіден келе жатқан салты бойынша көңілқос ағайын алыстан, ат үстінен айғайлап жылап: ой, бауырымдап шауып келіп, құлай түседі.»
Қазалы үйде орын алатын ең ауқымды салттардың бірі — жоқтау айту. Жоқтау — қайтыс болған адамның жақсылығын, елге сіңірген еңбегін, қадір-қасиетін зарлы жырмен еске алу. Ол діни рәсімнен гөрі халықтың тұрмыс-салт ұғымына жақын, әлеуметтік-психологиялық қызметі басым дәстүр ретінде түсіндіріледі.
«...үй ішінде жоқтау айтып, жылаған аз әйелдің үні шықты...»
«Зейнеп дауыс айта бастағанда... жоқтауының арасына... аталарын да қосады.»
«...жаназашыларға көріскенде сол жоқтауларын айтумен отыр.»
Түйін
Фразеологизмдер көркем тілді жандандырып қана қоймай, халықтың дүниетанымын, салт-ғұрпын, әлеуметтік тәжірибесін жинақтап береді. Қазаға қатысты тұрақты тіркестер мен ғұрып атаулары — ұлттық мәдениеттің тілдегі сақталған өрнегі. Дәстүрлі көшпелі қоғам ұғымында өлімді «рудан кету», «жолға шығу» тәрізді бейнелі түсініктермен қабылдау жерлеу рәсімдерінің күрделі жүйесін қалыптастырған; соған сәйкес «өлікті шығарып салу», «жолға дайындау» сияқты салттар да тілдік қолданыспен бірге орныққан.