Қазақша рефераттар

Өндірісті орналастыру

Бағаның компаниядағы орны

Баға туралы толық түсінік алу үшін оның мәнін тереңірек қарастыру қажет. Бағаның мазмұны оның әртүрлі функциялары арқылы ашылады. Мұнда бір маңызды қағиданы есте ұстаған жөн: баға функциялары ақша функцияларымен тығыз байланысты. Ақшасыз баға болмайды, ал бағасыз ақша экономикалық мағынаға толық ие бола алмайды.

Экономистер тәжірибеге сүйене отырып, бағаның негізгі бес функциясын бөледі:

  • Есептік-өлшемдік

    Шығынды, көлемді және нәтижені құндық өлшеммен салыстыруға мүмкіндік береді.

  • Үлестіру және қайта үлестіру

    Ұлттық түсімді салалар, аймақтар, әлеуметтік топтар арасында бөлуге ықпал етеді.

  • Ынталандыру

    Сапаны арттыруды, үнемділікті және технологиялық жаңаруды қолдайды.

  • Баланстық (сұраныс пен ұсынысты теңестіру)

    Нарықтағы тапшылық пен артықшылықты баға арқылы реттейді.

  • Өндірісті орналастыру

    Капиталдың табысы жоғары салаларға шоғырлануына әсер етеді.

Бағаның негізгі функцияларының мазмұны

1) Есептік-өлшемдік функция

Баға есептік-өлшемдік қызмет арқылы әртүрлі шаруашылық үдерістерін және олардың көрсеткіштерін құндық тұрғыдан өлшейді. Ол ұйымға шығындарды есептеуге, өндірілген немесе сатылған өнім көлемін ақшалай түрде салыстыруға мүмкіндік береді.

Мысалы, алдын ала дайындалған жанармай көлемі (көліктік-дайындау шығындарын қоса алғанда) ақшалай түрде осы тауардың бағасымен өлшенеді. Сол сияқты кәсіпорын шығарған немесе өткізген тауарлық өнімнің көлемі оның өнімдері мен қызметтерінің жиынтық құны арқылы анықталады.

Бұл функция тауарлар мен қызметтердің еңбек шығындарын, тұтынушылық қасиеттерін және олардың қоғамға қаншалықты «түсетінін» салыстыруға жағдай жасайды. Сонымен бірге өндірістік айналым шығындары мен пайда көлемін айқындауға көмектеседі.

2) Өндірісті орналастыру функциясы

Баға механизмі арқылы экономикадағы пайда мөлшері жоғары салаларға капиталдың шоғырлануы жүреді. Нәтижесінде өндіріс ресурстары сұранысы жоғары, тиімді бағыттарға қарай ауысады.

Осылайша баға өндірістің құрылымын қалыптастыруға және өндірісті аумақтық әрі салалық тұрғыда орналастыруға ықпал етеді.

3) Баланстық функция (сұраныс пен ұсынысты теңестіру)

Сұраныс пен ұсынысты теңестіру функциясы өндіріс пен айналымдағы сәйкессіздіктерді (диспропорцияларды) реттеуге қызмет етеді. Бұл реттеу бағаның өзгеруі арқылы, өндіріс көлемін түзету арқылы немесе екі тәсілді қатар қолдану арқылы іске асады.

4) Ынталандыру функциясы

Бағаның ынталандыру функциясы өндіріс пен тұтынуға тікелей әсер етеді: нақты тауарлар бойынша пайда деңгейін қалыптастыру арқылы кәсіпорындардың мінез-құлқын өзгерте алады.

Баға ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге, шығынды үнемдеуге, өнім сапасын жақсартуға, өндіріс пен тұтыну құрылымын өзгертуге ынталандырады немесе керісінше, белгілі бір бағыттарды тежей алады.

Бұл функция көбіне пайда деңгейін теңестіру, үстеме баға белгілеу немесе жеңілдіктер ұсыну арқылы жүзеге асырылады.

5) Үлестіру және қайта үлестіру функциясы

Баға үлестіру және қайта үлестіру құралы ретінде бағаның құннан ауытқуы жағдайында ерекше байқалады. Ол ұлттық түсімді экономика салалары, секторлар, меншік формалары, аймақтар, қорлану мен тұтыну қорлары, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік топтар арасында бөлуге ықпал етеді.

Мысалы, қымбат металдар (алтын, күміс) және имиджі жоғары тауарлар бойынша бөлшек бағаның өсуі халықтың белгілі бір бөлігінен түсетін ақша ағынын әлеуметтік бағыттағы қорларды қалыптастыруға қайта бөлуге мүмкіндік береді.

Бұл функция акциздер, қосылған құн салығы (ҚҚС) және басқа да салықтық алымдар арқылы, сондай-ақ әлеуметтік мұқтаждықтарды жабуға бағытталатын бюджеттік аударымдар арқылы көрініс табады. Әсіресе мемлекеттік реттелетін бағалар қолданылғанда, үлестіру әсері күшейе түседі.

Дегенмен баға — үлестіру мен қайта үлестірудің жалғыз тетігі емес. Бұл үдерістерде қаржы-несие жүйесі мен еңбекақы да маңызды рөл атқарады.

Функциялар арасындағы өзара байланыс

Бағаның әртүрлі функциялары өзара тығыз байланысты. Кейде олар бір бағытта әрекет етсе, кейде бір-біріне қайшы келуі мүмкін.

  • Ынталандыру функциясы сұраныс пен ұсынысты теңестіруге көмектеседі: сұранысқа ие тауарлар өндірісін арттыруға жол ашады. Ал бағаның төмендеуі ұсыныс көлемін азайтуы мүмкін.

  • Үлестіру функциясы өндірісті орналастыру функциясымен қатар жұмыс істейді: жоғары сұраныс бар салаларға капиталдың жиналуын күшейтеді.

  • Есептік-өлшемдік функция нарық жағдайында басқа функциялармен жиі қайшылыққа түседі, өйткені нарықтық баға өндірістік шығындардан айтарлықтай ауытқуы мүмкін.

Сондай-ақ баға жүйесін талдауда оның маркетингтік зерттеулерде маңызды құрал екенін ұмытпау қажет.

Экономикадағы баға жүйесі

Экономикада әрекет ететін барлық бағалар өзара байланысты және біртұтас жүйе құрайды. Бұл жүйе көптеген нарықтық факторлардың ықпалынан үнемі қозғалыста болады. Бір блоктағы бағаның өзгеруі басқа блоктарға да автоматты түрде әсер етеді — бұл байланыс қан тамырлары жүйесіне ұқсас.

Баға жүйесі өзара байланысты бірнеше негізгі блоктан тұрады:

  • Көтерме сауда бағалары

  • Сатып алу бағалары

  • Бөлшек сауда бағалары

  • Жүк тасымалдау тарифтері

Баға блоктарының ішкі құрылымы

Көтерме баға блогы

  • Кәсіпорындардың көтерме босату бағалары

  • Өнеркәсіптің көтерме сауда бағалары

Жүк тасымалдау тарифтері блогы

  • Теміржол тарифтері

  • Теңіз тасымалы тарифтері

  • Өзен тасымалы тарифтері

  • Әуе тасымалы тарифтері

  • Автожүк тасымалы тарифтері

  • Құбыр арқылы тасымалдау тарифтері

Базалық салалардың бағаларының шешуші рөлі

Баға жүйесінде айқындаушы рөл көбіне базалық өнеркәсіп салаларының өнімдеріне тиесілі. Бұған отын-энергетика кешені мен металлургия өнімдері жатады, өйткені олар экономиканың барлық салаларында белгілі бір көлемде тұтынылады.

Энергетикалық ресурстар бағасының өзгеруі өзге тауарлар мен қызметтердің баға деңгейіне қысқа мерзімде әсер ететіні анық.

Баға жүйесіндегі өзара тәуелділіктің негіздері

Бағалардың өзара байланысы мен тәуелділігі, негізінен, екі жағдайға сүйенеді:

  1. Құн заңы, сұраныс пен ұсыныс және басқа да экономикалық заңдарды ескере отырып, бағаның әдістемелік негізде қалыптасуы.
  2. Бағаның әсерінен кәсіпорындар мен салалардың шаруашылық қызметінің өзара байланыстылығы.

Мұндай тәуелділікті агроөнеркәсіптік, орман және басқа да кешендер мысалынан көруге болады: соңғы өнімнің бағасы көбіне алдыңғы кезеңдегі өнімнің (шикізаттың) баға деңгейімен айқындалады, өйткені ол келесі кезең үшін бастапқы ресурс ретінде қолданылады.