Шаруашылық есептің даму тарихы 6000 жылға жуық
Бухгалтерлік есептің ғылым ретінде қалыптасуы сауданың дамуына тікелей байланысты. Есеп жүргізу тәжірибесі ұзақ уақыт бойы жинақталып, жүйеленіп, кейін теориялық негізге айналды. Төменде бухгалтерлік есептің дамуына үлес қосқан ойшылдар мен мектептер, сондай-ақ шаруашылық есептің эволюциясы қысқаша әрі мазмұнды түрде берілді.
Бухгалтерлік есептің бастау кезеңі: сауда және алғашқы еңбектер
Бухгалтерлік есептің ғылым ретінде танылуы XV ғасырдағы сауда қатынастарының күрделенуімен қатар жүрді. 1458 жылы көпес Бенедетто Котрульи «Сауда және нағыз көпес туралы» атты еңбегінде есептің мәнін қарастырып, кітап жүргізу тәртібіне арнайы тарау арнады.
1494 жылы италиялық математик әрі монах Луки Пачоли (1445–1517) «Есептер мен жазбалар туралы трактат» атты еңбегін жариялап, бухгалтерлік есеп жөніндегі алғашқы жүйелі кітапты ұсынды. Бұл еңбек Италияда, Францияда, Германияда және Англияда бірнеше ғасыр бойы негізгі басшылық ретінде қолданылды.
Негізгі идея
Екі жақты жазу тәсілі материалдар, дайын өнім, негізгі құралдар және өзге де құндылықтар бойынша бақылауды күшейтті және бүгінгі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ.
XVII–XIX ғасырлар: теорияның кеңеюі және тәжірибенің жүйеленуі
Жак Савари және басқару есебіне жақындау
Луки Пачолиден кейінгі көрнекті авторлардың бірі — Жак Савари (1622–1690). Ол «Нағыз көпес туралы» еңбегін жариялап, шоттарды синтетикалық және аналитикалық деп бөлді, сауда калькуляциясын түсіндірді.
Сонымен қатар ол баланстарды мүліктік (өзіндік құн бойынша бағалау) және конкурстық (ағымдағы бағалар бойынша бағалау) деп жіктеді. Конкурстық баланста меншік иесінің жеке мүлкі де ескерілетін.
Савари басқару есебінің қалыптасуына ықпал еткен тұлғалардың бірі ретінде бағаланады.
Матье де ла Порт: шоттарды үш топқа жіктеу
Матье де ла Порт Саваридің маңызды бәсекелестерінің бірі болды. Ол шоттарды үш топқа жіктеу арқылы есептің мазмұнын нақтылауға үлес қосты:
- Меншік иесі — экономикалық қызмет (капитал қозғалысы).
- Мүліктік (материалдық) — арнайы шаруашылық қызмет (ішкі ресурстарды басқару).
- Жеке (корреспонденттік) — заңдық қызмет (үшінші тұлғалармен есеп айырысу).
Терминология толық қалыптаспағанымен, ол өз еңбегін бухгалтерлік ұғымдармен байытты.
Ағылшын және «америкалық үлгі» бағытындағы жүйелеу
1796 жылы Бристоль қаласында Эдвард Томас «Есеп жүргізудің ағылшындық жүйесі» атты кітабын шығарды. Кейінірек есепті тек регистрлер жиынтығы ретінде ғана емес, толық теория ретінде түсіндіруге ұмтылған жүйелеулер пайда болды. Солардың бірі — Дегранж сипаттаған үлгі.
Дегранж есептің екі мақсатын көрсетті: кез келген уақытта шоттардың жағдайын анықтау және субъектінің меншікті капиталының мөлшерін белгілеу. Ол касса, тауар, алынуға тиісті құжаттар, төлемге арналған құжаттар, шығындар мен пайда сияқты бас шоттарды қолданды және барлығын бір регистр — «Басты журналда» біріктірді.
Өндірістік есептің тууы: шығындар, тиімділік және бақылау
Джеймс Додсон
XVIII ғасырдың ортасында Англияда өндірістік шығындарды есептеу жүйесі қалыптаса бастады. Математика мұғалімі Джеймс Додсон (1750) өндірістік есеп техникасын сипаттап, жаңа бағыттың негізін қалаушылардың бірі атанды. Оның басты назары бұйымның құнынан гөрі, қандай шебердің жұмысы көбірек табыс әкелетінін бағалауға ауды.
Роберт Гамильтон
Роберт Гамильтон (1788) бөлістер бойынша нәтижелілікті есептеуге көңіл бөлді. Ол зығыр өндірісін зерттеп, шіру, тоқу және ағарту кезеңдерінің әрқайсысы бойынша пайда мен шығынды бөлек көрсету қажеттігін негіздеді. Бұл тәсіл өндірістік шешім қабылдауды жеңілдетті: бөлісті сақтаудың тиімділігі немесе жартылай өнімді сатып алу арқылы кірісті арттыру мүмкіндігі бағаланды.
Ф.В. Кронхейльм және Чарльз Бэббидж
Ф.В. Кронхейльм (1818) өндірістік есептің алғашқы теоретиктерінің бірі болып саналады. Ол есепті өндірістік және бухгалтерлік деп бөлді: өндірістік есеп заттай көрсеткіштермен, ал бухгалтерлік — дәстүрлі ақшалай жүйемен берілді. Өндіріс есебіндегі дебет сальдосы аяқталмаған өндірісті көрсетті.
Чарльз Бэббидж (1832) әрбір өндірістік процесс бойынша шығындарды есептеу, жабдықтың бұзылуына байланысты шығындар және негізгі құралдардың тозуын бағалау мәселелерін алғаш түсіндіріп жазғандардың бірі болды.
XIX ғасыр: Еуропадағы бухгалтерлік мектептердің қалыптасуы
Итальян мектебі: үш ықпалды бағыт
XIX ғасырдың ортасынан бастап бухгалтерлік есеп тәжірибені қорытып қана қоймай, оны жетілдіретін ғылым ретінде дамыды. Осы кезеңде атақты итальян мектептері қалыптасты.
Ломбардтық мектеп
Құрушысы — Франческо Вилла (1801–1884). Бұл бағыт есепті тек техникалық тәртіп ретінде түсіндіру жеткіліксіз екенін, оның экономикалық-әкімшілік ұғымдардың кешені екенін айтты. Есеп әкімгер үшін бақылау құралы ретінде маңызды болды.
Тоскан мектебі
Көшбасшысы — Джузеппе Чербони (1827–1917). Ол бухгалтерлік есепті әкімшілік міндеттер мен іс-қимылдар ғылымы ретінде қарастырды. Оның ілімі «логисмография» деп аталды (логос — ой, графия — баяндау). Ізбасарлары: Джитти, Боналуми, Беллини, Рива, Масса.
Венециандық мектеп
Көшбасшысы — Фабио Беста (1845–1923). Ол бағалауды есептің негізгі мақсаты деп санады және бухгалтерлік есепті бақылау туралы ғылым ретінде түсіндірді. Бақылауды алдын ала, ағымдағы және кейінгі деп бөлді.
Негізгі идеялар мен тұлғалар
- Винченцо Джитти (1856–1945) логисмографиялық жазбалардың талдау мүмкіндіктері кең екенін көрсетті және сметаны меншік иесінің әкімгерге беретін өкілеттігінің шегі ретінде түсіндірді.
- Ф.А. Боналуми (1832–1904) есепте мүдделер тоғысы барын атап өтті: меншік иесі мен үшінші тұлғалар. Оның пікірінше, есептің мақсаты — операциялардың экономикалық және заңдық салдарын айқындау.
- К. Беллини (1852–1935) мүлік (ағымдағы жағдай) пен смета (болашақты болжау) арасындағы байланысты көрсетті; есепті басқару жөніндегі ғылым ретінде қарастырды.
- Д. Масса (1850–1918) есепті адамдарды басқару ғылымына жақындатты және бақылаушы органның әкімшіліктен тәуелсіз болуы қажет екенін айтты. Ол Италияда ұзақ жылдар шыққан бухгалтерлік журналдың бастамашыларының бірі болды.
Синтез және амортизация идеялары
Эмануэль Пизани (1845–1915) тоскан және венециан мектептерінің идеяларын біріктіруге тырысты: тоскан бағытынан шоттар теориясын, венециан бағытынан олардың сипатын қабылдады.
В. Армуцци амортизацияны өтеудің бірнеше нұсқасын сипаттады:
- Үдемелі өтеу (жүктемені кезеңдерге қарай өзгертіп бөлу).
- Желілі (тең шамада) өтеу (пайда жыл сайын біркелкі болғанда).
- Жылдамдатып өтеу (алғашқы жылдары көбірек есептеу; қалдық құннан алу тәсілдерімен ұштасады).
Шаруашылық есептің ұзақ тарихы және негізгі кезеңдері
Шаруашылық есептің даму тарихы шамамен 6000 жылға жуық. Дегенмен есептің нақты қай күні пайда болғанын айту қиын: ол біртіндеп, ұзақ уақыт бойы қалыптасты. Шаруашылық фактілерін жаппай және жүйелі түрде қадағалау қажеттілігі қарапайым бухгалтерияның тууына алып келді.
Қарапайым бухгалтерия кәсіпорынның материалдық және ақшалай ресурстарын, сондай-ақ есеп айырысуларын бақылауға мүмкіндік берді. Заттай есеп жүргізу және ақшалай өлшем бірліктерді қолдану қатар дамыды. «Кіріс-шығыс», «инвентарь» сияқты ұғымдар мен реттелген есеп кітаптары пайда болды.
Есептің дамуындағы жаңа кезең екі жақты (қосарлы) бухгалтерияның пайда болуымен байланысты. «Бухгалтер» термині XV ғасырда Австрияда қолданысқа енді. Ең алғаш «бухгалтер» атағын алған тұлға ретінде Инсбрук есеп палатасының іс жүргізушісі Христофор Штехер аталады.
Бухгалтерлік есеп дамуының төрт кезеңі
- Тауарлы-ақшалай қатынастардың пайда болуынан бастап XVIII ғасырдың аяғына дейін.
- XVIII ғасырдың аяғынан XIX ғасырдың соңына дейін.
- XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы.
- XX ғасырдан бүгінгі күнге дейін.
Шаруашылық есептің негізгі түрлері
- Жедел (оперативтік) есеп
- Статистикалық есеп
- Бухгалтерлік есеп
Жалпы алғанда, шаруашылық есеп — кәсіпорындар мен халық шаруашылығының қызметін басқару және бақылау үшін сандық және сапалық көрсеткіштермен есептеу әрі көрсету жүйесі.
Қорытынды ой: есеп — үздіксіз ізденіс нәтижесі
Уақыт ағымына қарай бухгалтерлік есептің алдында жаңа сұрақтар үнемі туындайды. Әр кезеңде зерттеушілер бір мәселеге жауап тапса, оның орнына жаңа, күрделірек міндеттер пайда болып отырады. Бұл — есептің тек «ережелер жинағы» емес, қоғамдағы экономикалық қатынастармен бірге дамитын тірі ғылым екенін көрсетеді.
Сауда орындары мен кеңселердегі қарапайым тәжірибеден басталған есеп жүргізу уақыт өте келе категориялық деңгейге көтерілді: фактілерді тіркеу, сипаттау және жүйелеу қажеттілігі білімнің жеке саласын қалыптастырды. Бүгінде бухгалтерлік есептің өз пәні (шаруашылық өмір фактілері), өз әдісі (модельдеу және өлшеу), өз мақсаты (құндылықты сақтау, қызмет нәтижесін анықтау және бақылау) бар.
Түйін
Бухгалтерлік есеп тарихы — тек жетістіктер шежіресі емес, сонымен бірге қателіктерден сабақ алып, қиындықтарды еңсеру арқылы қалыптасқан ұзақ эволюцияның жылнамасы.