Қазақша рефераттар

Алтын Орда ыдыраған кезде, яғни ХІV ғасырдың соңына қарай ноғайлы жұртына жататын ру - тайпалардың үлкен бөлігі маңғыт тайпасының және осы тайпаның билеушісі Едігенің бастауымен Ноғай ордасының негізін қалады

Ноғай ордасының қалыптасуы: маңғыттар және Едіге

Алтын Орда ыдырай бастаған, яғни XIV ғасырдың соңына қарай, ноғайлы жұртына жататын ру-тайпалардың едәуір бөлігі маңғыт тайпасының ұйытқы болуымен және осы тайпаның ықпалды көсемі Едігенің бастауымен Ноғай ордасының негізін қалады.

Едіге есімді тұлғалар туралы нақтылау

Бұл кезеңде «Едіге» есімімен тарихқа енген бірнеше тұлға болғанын ескерген жөн:

  • Едіге Танашұлы — Әмір-Темір жорықтарына қатысқан, Ұлытауда жерленген.
  • Едіге Балташықұлы — Ноғай ордасының негізін қалаған тұлға.
  • Барлас Едіге — Әмір-Темірге туыстығы айтылатын тұлға.
  • Едіге би — Тәуке ханға жақын болған тарихи қайраткер.

Әңгіме осы тізімнің ішіндегі Едіге Балташықұлы туралы өрбиді.

Едіге Балташықұлының есімі тарихи деректерде 1376 жылдан бастап кездеседі. Ол әуелде Ақ Орда ханы Орысқа қызмет етіп, кейін Бұқарада Әмір-Темірден пана тапқан Тоқтамысқа келді. Алайда 1389 жылы Тоқтамыспен араздасқан соң, Әмір-Темірге қайта оралып, 1391 жылы оның жағында Тоқтамысқа қарсы соғысты.

Саяси икем және сақтық

Едіге Әмір-Темірге толықтай тәуелді бола қойған жоқ. Жорықтан қайтар жолда ол руластарына жаушы жіберіп, оларды Әмір-Темір әскері өтетін бағыттан аулаққа көшірткен. Бұл қадам маңғыт жұртының мүддесін қорғауға бағытталған прагматикалық шешім ретінде түсіндіріледі.

Қоныс ауыстырудың мәні

XV–XVI ғасырларда маңғыттар Еділдің батысындағы қоныстарынан шығысқа қарай — Жайық пен Ембі арасына ойыса көшіп, Әмір-Темір әскерлерінің тонаушылық ықпалынан бой тасалады. Бұл үрдіс Түркістаннан Солтүстік Қырымға ауысқан маңғыттардың белгілі бір мағынада «кері көші» еді.

Дербестікке қарай: Нұр ад-дин дәуірі және жаңа күштердің күресі

Едіге бастаған маңғыттар ру-тайпаларды бір орталыққа топтастыруға ұмтылды. Алғашында Алтын Орданың мұрагері саналған Үлкен Орда аумағында және одан төменірек орналасқан, Алтын Ордадан бөлініп шыққан Астрахан хандығы аймағында ықпалы артқан маңғыттар (ноғайлар) Едігенің ұлы Нұр ад-дин тұсында (1426–1440 жж.) дербес мемлекет құру деңгейіне көтерілді.

Еділ–Жайық аймағындағы маңғыттардың Сараймен текетіресі Алтын Ордада Ұлы Мұхаммед (1428–1430) билік құрған шақта күшейіп, одан кейін Кіші Мұхаммедтің (1430) ұлдары Ахмед пен Махмұд тұсында, сондай-ақ Шайбан әулетінен шыққан Әбілқайыр ханның (1428 – 1440 жылдардың соңы) билігі кезінде тіпті өршіді.

Тақ мұрагерлігі дауы: құқық және «Жасақ» мәселесі

Маңызды жайт: Жошының бесінші баласы Шайбаннан тараған әулеттің Ақ Орда аймағында (оны Жошының үлкен ұлы Ежен ұрпақтары билеген) таққа отыруға заңды құқығы жоқ деп бағаланады. Бұл — билікті үлкен ұлға беру қағидасын бекітетін Шыңғыс ханның «Жасақ» заңын ашық бұрмалау ретінде қарастырылады.

Алайда Әмір-Темір жорықтары Ақ Орда ұлысын күйретіп, Ежен ұрпақтарының билікке қайта келу мүмкіндігін әлсіретті. Мұның өзі Шайбан ұрпақтарының (Мұхамед Қожа, Әбілқайыр, Жұмадық секілді тұлғалардың) Ақ Орда аймағындағы тақ таласын күшейтті.

Осы тұста маңғыт билеушілерінің бірі Нұр ад-динұлы Уақас және оның ықпалындағы өзбек тайпаларының қолдауымен Әбілқайыр таққа көтерілді. Дәл 1430 жылдардың басында Әбілқайырдың беклербегі Уақас (Еуропа деректерінде Ваккас) Үлкен Орданың тақ мұрагерлері Махмұд пен Ахмедті талқандап, шығыстағы Ноғай ордасының күшеюіне жол ашты.

Уақастың ұлдары Мұса би мен Жаңбыршы би (Ямгурши-мирза) Жошы ұлысының сол қанатындағы бұрынғы Ақ Орда аймағында Ноғай ордасын орнықтыруға ықпал етті. Дегенмен ноғай мырзалары қаншалықты қуатты болғанымен, Шыңғыс тұқымынан шықпағандықтан, саяси жағдайда Әбілқайыр хандық билігін мойындауға мәжбүр болды.

Қазақ хандығы мен Ноғай ордасы: ықпал, тайталас және шекара

Маңғыттардың қолдауымен Әбілқайыр өз қарсыласы Мұхамед Қожаның солтүстіктегі астанасы Тара (Түмен) қаласына басып кіріп, дара билігін орнатты. Бұл мемлекет негізінен өзбектер мен маңғыттардан құралғандықтан, тарихи әдебиетте кейде «Маңғыт жұрты» немесе «Көшпелі өзбектер ұлысы» деп те аталады.

Алайда Ақ Орда тағының заңды мұрагерлері саналатын Жәнібек пен Керей бастаған сұлтандар Әбілқайыр билігін мойындамады. Соның салдарынан олар бастаған тайпалар Моғолстанға қоныс аударып, Шу мен Талас өзендері аралығындағы дулаттардың атамекеніне орнықты. Әбілқайыр жорықта қаза тапқаннан кейін Жәнібек пен Керей Қазақ хандығын құрды.

XVI ғасыр басы: Ноғай ордасының шарықтауы

XVI ғасырдың басында маңғыт билерінің, әсіресе Мұса бидің тәуелсіз саясаты нәтижесінде Ноғай ордасы аймағы, әскері, әкімшілігі бар дербес саяси құрылымға айналды. Маңғыт әмірлері өңірде «кім хан болады?» деген мәселені шешетін ықпалды күшке көтерілді.

Мысалы, 1470 жылы маңғыт мырзалары Әбілқайырдың немересі Мұхаммед Шайбанидің таққа отыруына тікелей ықпал етті.

Мұса би бастаған маңғыт мырзаларын өз ықпалында ұстай білген Мұхаммед Шайбани, алғашқы қазақ ханы Керей және оның ұлы Мұрындықпен ұзаққа созылған шайқастардан кейін Мәуереннахрға ығысуға мәжбүр болды.

Мұса биден кейін Ноғай ордасы біртіндеп әлсірей бастады. Сарайшықты резиденциясына айналдырған әз-Жәнібек өзіне қарасты тайпаларды ноғайлар арасынан қазақ арасына көшіріп алды. 1472 жылы Мұрындық хан тұсында Қасым сұлтан бастаған қазақ әскерлері Ноғай аймағына басып кіріп, Мұрындық хан Сарайшықты қайтадан астана деңгейіне көтерді.

Ноғайларды қазақтарға қарсы күресте әлсіреткен маңызды оқиғалардың бірі — ұзақ уақыт бойы олардың сенімді әріптесіне айналған Мұхамед Шайбанидің Иран шахы Исмайыл Сефевидің қолынан қаза табуы. Осындай жағдайда 1519 жылдан бастап Қасым хан маңғыттарды бағындыруға жүйелі түрде кірісіп, Қазақ хандығының батыстағы шекарасын Жайық өзеніне дейін жылжытты.

Алайда кейін Қазақ хандығын басқарған Тахир хан бұл табысты ұстап тұра алмады. Оның әлсіздігін пайдаланған Мұса мен Алшағыр бидің балалары Қазақ хандығын Қыпшақ даласынан қайта ығыстырды. Тахир хан Жетісуға шегінуге мәжбүр болды. Бұл жағдай Ноғай ордасының уақытша қайта күшеюіне әсер етті.

Бөлшектену және мұра: Үлкен Ноғайлы, Кіші Ноғайлы, жаңа бірлестіктер

Ноғай ордасының айбыны 1530–1540 жылдары артып, ол Қазақ хандығына ғана емес, башқұрт жеріне де ықпал жүргізе алды. Бірақ бұл өрлеу ұзаққа созылмады. XVI ғасырдың орта шенінде ноғай мырзалары арасындағы билікке талас қайта күшейіп, қырғын тартыстар нәтижесінде Исмайыл жеңіске жетті. Дегенмен ол бытыраған ноғай тайпаларын бір мемлекетке қайта біріктіре алмады.

Жаңа атаулар

Исмайылдың қол астындағы жұрт Үлкен Ноғайлы аталды, ал солтүстік-батыс Кавказда Кіші Ноғайлы жұрты қалыптасты. Бұл — қуатты Ноғай ордасының бөлшектенуінің айқын көрінісі.

Ұсақ ордалардың пайда болуы

Бір орталыққа бағынудан қалған ноғайлар көрші жұрттардың аймақтарына бытырай қоныс аударып, ноғай жұртының орнында Едисан, Едишкул, Буджақ сияқты майда ордалар қалды.

Ноғай көшпелілерінің бір бөлігі қайта топтасып, қарақалпақ этносының қалыптасуына ықпал етті. Ұзақ жылдар көрші өмір сүрген шығыстағы қазақтар да ноғайлардың кейбір этноқұрылымдарын қабылдады: «он сан ноғайдың» Алтыұл ұлысының үлгісімен қазақ ішінде Алты сан Алаш қауымдастығының қалыптасқаны айтылады. Сондай-ақ Жаңбыршы бидің жауынгер ұлының «Алаш» атанғаны туралы дерек те кездеседі.

Кейбір керейт, тама, телеу сияқты тайпалардың ноғай құрамында болуы, әрі ноғайлардың едисан (жетісан) тәрізді тайпалық одақтарының ұйымдасу тәжірибесі қазақтағы Жетіру бірлестігінің қалыптасуына түрткі болғаны атап өтіледі. Қазақ пен ноғайдың рухани жақындығын танытатын, екі жұртқа ортақ Ноғайлы жырлары бүгін де ерлік пен елдік ұғымдарын ұрпақ санасына сіңіруін жалғастырып келеді.

Моғолстан туралы қорытынды пайым: шекара, құрам және ыдырау себептері

Тарихнамада Моғолстан XIV ғасырдың орта шенінде Жетісу мен Тянь-Шань өңірін қамтыған, Шағатай мемлекеті құлағаннан кейін пайда болған ортағасырлық мемлекет ретінде сипатталады. Ол шамамен XVI ғасырдың ортасына дейін өмір сүрді.

М.Х. Дулати көрсеткен шекара сипаттамасы

М.Х. Дулати Моғолстан аумағын шамамен «ұзындығы мен ені 7–8 айлық жол» деп сипаттап, шығыс шекарасын қалмақтар жеріне — Барскөлге, Емілге және Ертіске жалғасатынын атап өтеді.

Моғолстанға үстемдік жасаған дулат әмірлері туралы сөз қозғағанда, дулат тайпасының өзі қазақ халқын құраған ірі тайпалардың бірі екенін де ескеру маңызды. Өзбек зерттеушілері жариялаған «Тарих-и Рашиди» басылымдарында дулаттарға монғол текті тайпа ретінде түсіндірме берілетіні айтылады. Дегенмен қазақ халқын құраған тайпалар құрамындағы «түркіленген монғолдар» үлесін асыра көрсету тарихи шындықты дәл бермеуі мүмкін.

Әмір-Темір және оның ұрпақтарының Моғолстанға жасаған жорықтары халықтың тұрмысын титықтатып, әсіресе оңтүстік-шығыс аудандарда мал шаруашылығын күйзеліске ұшыратты. Мұндай шапқыншылықтар аймақтың әлеуметтік, экономикалық және мәдени дамуын ұзақ уақытқа әлсіретті.

Моғолстанның ыдырауына әсер еткен негізгі себептер

  1. 1 Мемлекеттің жергілікті этникалық жағдайға сай құрылмауы, жаугершілік саясат нәтижесінде қалыптасуы.
  2. 2 Аумақтың тарихи-экономикалық дамуы әркелкі болуы: бір өңірде қалалық-отырықшы өмір, екіншісінде жартылай көшпелі шаруашылық басым болды.
  3. 3 Этникалық құрамның ала-құлалығы: тіл, әдет-ғұрып, салт-сана, діни наным-сенімдердің әртүрлілігі және ортақ саяси тұтастықтың әлсіздігі.
  4. 4 Феодалдық өзара қырқысулар, бір орталықтан басқарылатын берік биліктің болмауы, халық наразылығының күшеюі.
  5. 5 Қалмақтардың Жетісуға жорықтары, Орта Азиядағы Шайбани әулеті мен Темір ұрпақтары арасындағы қақтығыстардың ықпалы.
  6. 6 Жетісуда қазақ тайпаларының Ұлы жүзге бірігу үдерісінің аяқталуы, қазақтар мен қырғыздардың жеке халық ретінде қалыптасуы, Қазақ хандығының құрылуы және өңірлік тайпалардың бірігуге ұмтылысы.

XVI ғасырдың ортасында дағдарысқа ұшыраған Ноғай одағы ішкі феодалдық қайшылықтар салдарынан тоз-тоз болып, 1569 жылдан кейін мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. Бұрын Ноғай одағына қараған көптеген тайпалар мен олардың этникалық аумақтары Қазақ хандығына бірікті.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Аманжолов, К.Р.
    Түркі халықтарының тарихы. 2-кітап: XIV ғ.-дан XVIII ғ.-дың бірінші жартысына дейінгі кезең. Алматы: Білім, 2002.
  • Жеңісбек Мұстафин
    Ноғай Ордасы. «Ана Тілі» газеті (мақала).
  • Талас Омарбеков
    Қазақстан тарихына және тарихнамасына ұлттық көзқарас. Қазақстан тарихы: этникалық зерттеулер, 7-том.
  • Қазақстан тарихы
    5 томдық, 2-том.
  • Пірімбетова, Е.Ө.
    Қазақ елінің тарихы. «Сарайшық: билеушілері мен батырлары» (еңбек).