2030 елдің ұзақмерзімді стратегиясы дамуының негізгі сатыларына сәйкес келетін сақтандыру қызметі рыногының даму стратегияларын, олардың мақсаттары мен міндеттерін әзірлеу
Бәсекелестік жағдайындағы сақтандыру қызметін жетілдіру: контекст және өзектілік
Бәсекелестік жағдайында сақтандыру қызметін жетілдіру мен оны әрі қарай дамыту перспективасына қатысты ықтимал нұсқалар жүйесін айқындау маңызды. Сақтандыру нарығының тұрақты дамуы үшін салалық стратегия ел экономикасының ұзақмерзімді мақсаттарымен үйлесуі қажет.
Дамуға кедергі келтіретін негізгі факторлар ретінде реттеуді ұйымдастырудың жеткіліксіздігі және мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру механизмдерінің әлсіздігі аталады. Бұл жағдайлар сақтандыру қызметін дамытудағы қиындықтардың қайнар көзіне айналады.
Заңнамалық жаңартулар және нарықты реттеу
2006 жылдың ақпан айында Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (негізгі бөлім) және бірқатар салалық заңдарға өзгерістер мен толықтырулар енгізуді көздейтін заң қабылданды. Бұл өзгерістер сақтандыру субъектілерінің қызметін реттеу және қадағалау талаптарын Еуропалық одақ (ЕО) нормаларына жақындатуға мүмкіндік берді.
Қамтылған бағыттар
- «Сақтандыру қызметі туралы» заңнамалық база.
- Көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру.
- Тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру.
- «Сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру қоры туралы» және өзге де актілер.
Нәтижесі
Нарық қатысушыларының іс-әрекетін реттеу мен қадағалау талаптары нақтырақ болып, халықаралық тәжірибеге жақындай түсті. Бұл бәсекелестік ортада жүйелі даму үшін құқықтық алғышарттарды күшейтеді.
Ұлттық стратегияны әзірлеудегі негізгі талаптар
Ұлттық сақтандыру қызметін дамыту стратегиясын қалыптастыру барысында объективті және субъективті факторларды ескере отырып, төмендегі талаптарды назарда ұстау қажет.
- Сақтандыру қызметі дамуының ұйымдық тұжырымдамасын әзірлеу.
- Бағалаудың сапалық және сандық өлшемдері жүйесін анықтау, даму бағыттарын таңдау және негіздеу.
- «Қазақстан — 2030» ұзақмерзімді стратегиясының негізгі сатыларына сәйкес келетін нарықтық стратегияларды, мақсаттар мен міндеттерді әзірлеу.
- Ұлттық және халықаралық нарықтағы орынды нығайтатын, бәсекелік артықшылық беретін бағдарламалар мен жобаларды басым салаларға бағыттау.
- Әлемдік стандарттарға сай реттеу механизмдері жүйесін қалыптастыру.
Дамудың үш сценарийі
Көрсетілген талаптарға сүйене отырып, сақтандыру қызметінің болашағына қатысты үш балама сценарий қарастырылады: пессимистік, реалистік және оптимистік.
Пессимистік сценарий
Бұл нұсқада сақтандыру қызметін басқару жүйесі құрылымдық өзгеріске ұшырамайды. Соңғы алты-жеті жыл бойы қолданылып келген реттеу құралдарын сол қалпында жалғастыру тоқырауға және дағдарысқа әкелуі мүмкін.
- Макроэкономикалық тұрақсыздық саланың бұрмаланған дамуын күшейтеді.
- Нарық өсу қарқыны төмендеп, даму шарттары нашарлайды.
- Сақтандыруды құру мен жүргізуге байланысты ірі тәуекелдердің ықпалы артады.
- Тәжірибеде сақтандыру қызметтерін шетелден әкелу күшейіп, капиталдың сыртқа кету қаупі ұлғаяды.
Бұл сценарийдің кейбір белгілері орын алуы мүмкін екенін ескермеуге болмайды.
Реалистік сценарий
Бұл нұсқа отандық сақтандыру нарығында қалыптасқан үрдістерді барынша дәл сипаттайды. Негізгі идея — ұзақмерзімді стратегиялық бағдарлама аясында саланы басқару мен ұйымдастырудың жоғары деңгейіне кезең-кезеңімен көшу.
Оптимистік сценарий
Оптимистік нұсқа нақты тетіктердің тиімді жұмыс істеуі, халықаралық стандарттарды жүйелі енгізу және бәсекелік артықшылықтарды орнықтыру арқылы нарықтың сапалық өсіміне бағдарланады. Бұл мәтінде оптимистік сценарий кеңейтілмегенімен, ол стратегиялық талаптарды толық орындауға негізделеді.
Қазақстан сақтандыру нарығының дамуына әсер ететін бес бағыт
Реалистік тәсіл аясында Қазақстанның сақтандыру қызметі төмендегі бағыттарды ескере отырып дамуы тиіс.
1) Тарихи артта қалушылықты еңсеру
Қазақстанның сақтандыру жүйесі индустриясы дамыған елдермен салыстырғанда кейінірек қалыптасты. 1918–1988 жылдардағы мемлекеттік сақтандыру монополиясы кезеңінде бұл алшақтық күшейді. Қазіргі міндет — артта қалушылықты жүйелі түрде қысқартып, ішкі нарықтағы келеңсіз үрдістерді тежейтін факторларды азайту.
2) Халықаралық қайта сақтандыруға қатысу
Сақтандыру саласы оқшау дами алмайды: тәуекелдерді халықаралық деңгейде қайта бөлу үшін қайта сақтандыру арнасы қажет. Қазақстан тарихи және географиялық ерекшеліктеріне байланысты, әсіресе кен өндіру секторында, ірі тәуекелдерге ие. Бұл қайта сақтандырудың маңызын арттырып, елді жаһандық тәуекелдерді бөлу үдерістеріне белсенді қатысуға итермелейді.
3) Халықаралық ойыншылармен бәсеке және тәжірибе алмасу
Қазіргі таңда дамыған филиалдық желісі бар, еншілес компаниялары мен шетелдерде өкілдіктері қалыптасқан халықаралық сақтандыру және қайта сақтандыру ұйымдары нарықта белсенді. Олар сақтандыру нарығының жетекші қатысушылары саналады. Қазақстанның ДСҰ-ға кіру қарсаңында шетелдік компаниялардың нарыққа енуі күшейген жағдайда, отандық сақтандырушыларға шетелдік ұйымдастыру тәжірибесін бейімдеп енгізу өзекті болады.
4) Реттеудің жаһандануы және халықаралық стандарттар
Нарықтық экономиканың жаһандануы мемлекеттік реттеуді ұлттық жүйе шегінен асырады: бірқатар функциялар мемлекетаралық деңгейге ауысады. Халықаралық сақтандыру нарығына кіру кезеңінде сақтандыру ісін жүргізу және оны реттеу бойынша халықаралық стандарттарды енгізу қажеттілігі күшейеді.
5) Еуропалық тәжірибені ескеру
Қазақстан үшін, сондай-ақ ТМД елдері мен жақын шетел кеңістігі үшін еуропалық тәжірибені ескеру орынды, өйткені ЕО бүгінгі таңда шоғырланудың ең қуатты үлгілерінің бірі болып саналады. Бұл тәжірибе реттеу сапасын жақсартуға және нарықтық институттарды күшейтуге бағыт береді.
Қорытынды
Ұсынылған сценарийлер мен бағыттар қазіргі кезеңдегі үрдістерден туындайды. Олар әртүрлі экономикалық және саяси факторлардың ықпалымен өзгеріске ұшырауы мүмкін, алайда жалпы мазмұны мен мақсаты сақталады: сақтандыру нарығын тиімді реттеу, халықаралық стандарттарға сәйкестендіру және бәсекеге қабілетті ұлттық сақтандыру жүйесін қалыптастыру.
Түйін
Негізгі басымдықтар — институционалдық жаңғырту, тәуекелдерді қайта бөлуге интеграция және стратегиялық басқару арқылы тұрақты өсімге қол жеткізу.
Пайдаланылған ұғымдар
- Реттеу механизмдері
- Нарықтың тұрақтылығын қамтамасыз ететін құқықтық, институционалдық және қадағалау құралдарының жиынтығы.
- Қайта сақтандыру
- Ірі тәуекелдерді бөлу және төлем қабілеттілігін арттыру үшін тәуекелдің бір бөлігін басқа ұйымдарға беру тетігі.