Мәдидің Тоқашқа айтқаны
Мәди мұрасы: күрескерлік пен саз әлемі
Мәди Бәпиұлының күрескерлік болмысы — бір бөлек, ал ақындық және сазгерлік қыры — өз алдына тұтас әлем. Оның ән өнеріне сонау жылдардың өзінде-ақ музыка зерттеушісі Александр Затаевич пен академик-композитор Ахмет Жұбанов жоғары баға берген.
Мәдидің әндеріне алғаш ғылыми баға беріп, нотаға түсірген адамның А. Затаевич екені туралы деректер Зарқын Тайшыбайдың «Алтын бесік — ән орда» (Қарағанды, 1998) кітабында жан-жақты баяндалады.
Затаевич: тыңдап сүйсініп, нотаға түсірген мұра
Еңбектерде Александр Викторовичтің Ғаббас, Мұсылманқұл, Жұман секілді әншілер орындаған Мәди әндерін сүйсіне тыңдап, қуана нотаға түсіргені айтылады. Затаевич Мәдидің әндерін нотаға түсіріп, «Қазақ халқының 1000 әні» музыкалық-этнографиялық жинағына енгізген.
Зерттеуші бұл әндерді ХХ ғасырдың 20-жылдарының басында ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсыновтан және жалынды ақын Сәкен Сейфуллиннен естіп, іштей қатты қызыққан. Кейін 1926 жылдың жазында Қарқаралы–Қу өңіріне сол кездегі үкімет төрағасы Нығмет Нұрмақовпен бірге келіп, екі апта жатып, Мәди әндерін нотаға түсіреді. Осылайша бағалы мұра алғаш рет ғылым игілігіне қосылды.
Іргелі еңбектер
Мәди әндерінің нотасы мен сөздері Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» еңбектеріне енгізілді.
Ертеректегі назар
1914–1915 жылдары қазақ даласынан ән-күй жинаған Г. Н. Потанин де Мәди әндеріне назар аударып, «Сібір өмірі» еңбегінде Қарқаралы даласы Мәди әнін шырқап тұрғандай әсер қалдырғанын жазған.
Ахмет Жұбанов бағасы және «Қаракесек» феномені
Ахмет Жұбанов Мәди туралы: «Мәди — халық бақыты үшін өмірін күреспен өткізген қайраткер», ал оның шығармалары «музыка майданында шаттық үніндей болып естіледі» деп бағалаған. Бұл — шын әрі әділ баға.
Жұбановтың бір ауыз сөзге сыйғызған түйіні ерекше: «Мәдидің “Қаракесегі” бүкіл қазақ халқының әнұраны десе болғандай». Асау өзендей буырқанған қуатты ән шырқалғанда, тамыры қозғалып, толқымайтын қазақ кемде-кем.
Әуезовтің азалы хабары: қазаның ізі
Қазақтың ұлы перзенті Мұхтар Әуезов Қарқаралы уезіне барған сапарында Мәдидің қайғылы қазасын естіп, қатты қапаланады. Ақынның қалай атылғанын, қайда жерленгенін анықтаған соң, «Қазақ елі» газетінің 1921 жылғы 8 наурыздағы санында «Мәдидің өлімі» атты азалы хабар жариялайды.
Онда: «Екі жылдан бері бұрынғы тентек мінезден тыйылып, сенімді халық азаматтарының қатарына кірген еді… Қарқаралы жұртшылығы арулап, ақыреттеп Мәліксайға, Ақбейітке қойды» деген мазмұнда дерек беріледі.
Көркем сөз бен зерттеу дәстүрі: кітаптар, драмалар, радио
Мәди туралы тұңғыш кітап жазғандардың бірі — жазушы Әшімбек Бектасов. Ол ел арасындағы әңгімелерді жүйелеп, ұлы тұлғаның көркем бейнесін танытуға талпынды.
Көрнекті жазушы Әлжаппар Әбішев Мәди бейнесіне «Найзағай» атты көлемді роман арнап, кейін соның негізінде сахналық шығарма да тудырды. Сөйтіп, Мәди тұлғасы театр сахнасында да көрінді.
Мәди әншілігі мен сазгерлігі туралы әр жылдары Мақсұтбек Майшекин, кейін музыка зерттеуші-қаламгер Ілия Жақанов бірнеше радио хабарын ұйымдастырды. Зарқын Тайшыбай Мәди туралы тың деректер жинап, «Алтын бесік — ән орда» еңбегін жазды.
Сондай-ақ Сапарғали Ләмбекұлы, Масғұт Халиолла, Мақсым Омарбекұлы, Қыдырғали Рақымұлы секілді қаламгерлер көлемді мақалалар арқылы естіген-білген деректерін ортаға салды. Кәрім Сауғабай Мәдиге арнап деректі хикая жазды. Ермек Балташұлының «Сұрасаң — Мәди еді менің атым» драмасын оқырман жылы қабылдады.
Қорытынды ой
Мәди Бәпиұлы туралы жазылған дүниелерді бір арнаға түсірсе, тұтас бір көлемді кітапқа жүк болары анық. Бұған қоса, оның ата-тегі, өскен ортасы, отбасы туралы естелік жазбалар да аз емес. Соның бәрі Мәди есімінің халық жадында тайға таңба басқандай сақталғанын көрсетеді.
Тірі дерек: Тоқаш Кәдікеевтің сұхбаты және жалғыз сурет тарихы
Соңғы жылдары баспасөзде Мәди туралы жаңа деректер жиі жарияланды. Соның ішінде туыстарымен жасалған сұхбаттар айрықша мәнге ие. «Орталық Қазақстан» газетінің 2005 жылғы 19 мамырдағы Тоқаш Кәдікеев ақсақалмен сұхбаты — соның бірі.
Дауыс және болмыс
Тоқаш ақсақалдың айтуынша, Мәдидің дауысы көмейден күмбірлеп шығатын қоңыр үнді, жүректі тербететін әуезді болған. «Қаракесек», «Қарқаралы» секілді әндер кез келген шырылдаған дауыспен айтылмайды дейді.
Ол Мәдидің ат баптауға жүйріктігін, шауып келе жатып аттан секіріп түсіп, қайта қарғып мінетін ептілігін, күш сынасып, балуандармен күреске түскенін де көргендерін әсерлі жеткізеді.
Жалғыз фотоның жолы
Кейінгі басылымдарда жиі берілетін Мәдидің жалғыз суретін Тоқаш ақсақал 1953 жылы Атбасар өңірінде тұратын Қаракесек Жайсаң қажының Камал атты баласының үйінен, келінінің қолынан алған.
Мәди өзі: бұл суретті 1915 жылы Атбасар абақтысынан қашып шығып, жасырын жүрген кезінде туысы Камал үйге суретшіні арнайы әкеліп түсірткенін айтқан. Сол кезде Мәдидің жасы 35-те болған.
Тоқаш ақсақалдың сипаттауынша, Мәдидің өңі ақсұр емес, қараторы; қашып-пысып жүргендегі жүдеулік ақсұр етіп көрсетуі мүмкін. Суретте көзі қысыңқы көрінгенімен, негізі жанары отты, қасқыр көзіндей қып-қызыл болған.
Отбасы шежіресінен қысқа дерек
Тоқаш Кәдікеев — Мәди Бәпиұлы әулетіне күйеу бала. Бәпидің бәйбішесі Күләнда (Бітібайдың қызы) болған, одан Мәди және қарындастары Үрия мен Мәпіруза дүниеге келгені айтылады. Тоқаш ақсақал — Мәпірузаның жұбайы.
Шежіре мен нақты дерек: Кәкен Дүйсембекұлының айтуы
Мәди туралы тағы бір салмақты дерек — Ұлы Отан соғысының ардагері, Қарағанды қаласының құрметті азаматы Айтжанов Кәкен Дүйсембекұлының естіген-білгені. Ол Қаракесек–Шаншар таралуын, Қазыбек би, Ер Қанайға дейінгі шежірелік желіні тарқатып, Мәдидің өскен ортасымен байланысын нақтылайды.
Ең маңызды түйіндер
- Мәди бозбала кезінде Шөней мен Айтжан ауылына барып, күреспен шұғылданған; Шөней оны ерекше жақсы көрген.
- Әшімбек Бектасовтың «Мәди» кітабында Шөней есімі «Бөженей» деп қате берілуі мүмкін екені ескертіледі.
- Куәліктерде 1921 жылғы оқиға (атылуы, соңғы күндері, жаназа, уақытша жерлеу, Мәліксайға қойылуы) егжей-тегжейлі баяндалады.
Бұл деректер Хасен Мусиннің жазып алған мәліметтері арқылы да нақтылана түседі (қолтаңба, 20.05.1971).
Замана үні: Серік Ақсұңқарұлының толғанысы
Ақын Серік Ақсұңқарұлы 2008 жылы шыққан «Мәди» ұлттық журналының алғашқы санында жарияланған «Менің Мәдиім» мақаласында Мәдидің Қаракесек болмысын, Сарыарқаның кеңістігін, Алшынбай, Құнанбай, Ділдә–Абай байланысын атап, Мәди тұлғасын көшпенділер өркениетінің соңғы тұяқтарының бірі ретінде бағамдайды.
Қарағандыдағы жауапкершілік туралы сұрақ
Мақалада «Сарыарқаның орталығы Қарағандыда Мәдиді еске түсіретін не бар?» деген сауал қойылып, бүгінгі буынның ұлы тұлға алдындағы парызын өтеуі керектігі айтылады.
Табылған өлең: өлшемі бөлек мұң
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, ақын Кәрім Сауғабай Мәди өлеңдері кең тараған Ақмола өңірінен «Өз елім деп келіп едім» атты өлеңді жазып алғанын айтады. Оның пайымдауынша, Мәди жырлары көбіне он бір буынды болса, бұл өлеңнің ерекшелігі — жеті буынды құрылым. Мәтіннен өмірден қажу, қайғы-қасірет, ел-жұртқа өкпе-наз айқын сезіледі.
«Өз елім деп келіп едім…» (Мәди Бәпиұлы)
Қол-аяқ жоқ домалап,
Құр кеудемен жорғалап.
Ғұмырдайда біз жүрміз,
Жол осы деп жобалап.
Ағайын жоқ, туысқан,
Мінезі жоқ жұғысқан.
Көңіл қалды әр істен,
Естіп-аңдыр алыстан.
Ешкім білмес бұл сарды,
Өз елім деп келіп ем.
Өз халқым деп сеніп ем,
Ескі аруақтың орны деп,
Бұл қораға келіп ем.
Мұғша қоймай қуатын,
Қақабайға неғып ем?
…Сақта, Алла, пәлеңнен,
Асып тұр ғой шарадан.
Шағам тілмен шағып тұр,
Шиқан шыққан жарадан.
Жараның аузы бітпей тұр,
Ірің саулап ағып тұр.
Бізді аңдыған дұшпанның,
Табасы әбден қанып тұр.
Дұшпан ұстап қолымнан,
Иттер тістеп тонымнан…
Жүсіпбек Елебеков және Мәди: кездесудің шежіресі
Мәди туралы айтылған-жазылғанның бәрі маңызды. Сол қатарда — ғасыр таланты Жүсіпбек Елебековтің Мәди әншімен кездесуі туралы естелік. Мәди әндерінің («Қаракесек», «Үшқара», «Шіркін-ай») тағдырлы табиғаты туралы деректерді 1975 жылы Мәлік Ғабдуллиннің үйіндегі мәжілісте Жүсіпбек Елебековтің өз аузынан есту — бір дәуірдің үнін тірідей тыңдағандай әсер береді.
1912 жыл, Қоянды тауы: Мәди батасы
Естелік бойынша, әйгілі Жақыпбек әнші жас Жүсіпбекті Мәдиге таныстырады. Мәди: «Қыран қанаты қатпаған балапанын қияға баулиды… Тек өзіңдей биікке самғайтын болсын» деп тілек айтып, жас талапқа тәбәрік ретінде ақша ұстатады. Бай-манаптың жақтырмауы мүмкін екенін, ал қарапайым ел қадір тұтатынын да ашық айтады.
Түрме тасасындағы тілдесу: Мәшһүр Жүсіптің хаты
Мәди өмірдің талан-таражына түсіп, тар қапаста жатқан шақтарында туған жерін аңсап, халықтың арман-тілегін әніне қосып, көңіліне медет болар жұбаныш іздегені айтылады. Ел де оның үнін естіп, құрмет білдіріп, ас-суын әкеліп, көңілін демеген.
Осы кезеңде Атбасар оязы Мәдиді қатаң бақылауға алып, жолыққысы келгендерді тәптіштеп тергейді. Сол күндердің бірінде Баянауылдан ойшыл, дала данасы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Атбасар түрмесіне арнайы келеді. Бірақ ояз оның Мәдимен сөйлесуіне рұқсат бермейді: ел ішінде ұлт-азаттық толқулар күшейіп тұрған шақта «екеуі бірігіп Сарыарқаны дауылдатып жібереді» деп сескенгені аңғарылады.
Мәшһүр Жүсіптің сәлем-хаты
Аман-сау жатырмысың, Мәди батыр,
Тұтқын боп бұл түрмеде әркім жатыр.
Жуымас аққа пәле деген сөз бар,
Қалас боп құтыларсың бір күн ақыр.
Жаңбырдай жауа берген көздің жасы,
Атпенен не көрмейді ердің басы.
Шөп шулап, ағаш шулап сәлем айтты,
Он екі қазылықтың таумен тасы.
Біз елден шығып едік өткен қыста,
Болмады, оңдалмады асығыста.
Қағыстық бір-екі амандықты,
Анадай ат үстінде, тұрып тыста.
Құмарым тарқамады көріп көзбен,
Білмеймін жүргеніңді қай түрлі ізбен.
Кіруге қайта-қайта қарауылшы
Қарайды ұрсып-зекіп жаман көзбен.
Ақсұңқар аспандағы түсер торға,
Өрлеген өнерпаздар жығылды орға.
Ес кетіп жан шыққандай іс болғанда,
Құтылып кейбіреулер шығар зорға.
Ниетің болу керек хаққа дұрыс,
Әркіммен жасай берме жанжал-ұрыс.
Зынданда жалғыз жатқан сен емессің,
Әр түрлі жақсылар бар қылған қоныс.
…Қадірін білсең сөздің нұрлы гауһар,
Сырға қыл құлағыңа, әнші бала.
Бұл сөзді айтушы ағаң — Мәшһүр Жүсіп,
Елдей боп қара басы жүрген көшіп.
Бұл жерде сен де ғаріп, мен де ғаріп,
Мойны ұзын алыс жерде жұртым қалып.
Күшім жоқ ақылдасар кісім де жоқ,
Кетемін ерікке қоймай жұлып алып.
Соңғы сөздің салмағы
Мәди Мәшһүр Жүсіпті: «Бұл кісі ағам да емес, әкем де емес — қадірімді түсініп, алыстан, елімнен іздеп келген қазақтың пайғамбары — Мәшһүр Жүсіп» деп құрметтегені айтылады.
Мұны естіген Мәшһүр Жүсіп: «Ай, заман-ай, адамды заман билейді ғой! Ат жақсысы кермеде, ер жақсысы түрмеде болған заман ғой!» деген екен.