Алаш арыстары

Тұлғалар. Алаш арыстары

Мұндай жандар туралы Елбасы Н. Назарбаев: «Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дәйім жұртының азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын, олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген», — дейді.

Осындай тұлғалардың бірі — Мұстафа Шоқай. Ол — Алаш қозғалысының төл перзенті, Алаш идеялары мен мұраттары аясында қанаттанған, қазақ, өзбек және өзге де түркі халықтарының ұлттық бостандығы үшін күрестің стратегиясы мен тактикасын айқындаған қайраткер.

Петербург кезеңі және саяси орта

1910 жылы Санкт-Петербург университетіне оқуға түскен күнінен бастап Мұстафа Шоқайдың көзқарасы айқындала бастайды. 1914 жылдың көктемінде ол Петербургте оқып жүрген түркі жастарының патша өкіметінің ислам діні жөніндегі саясатына байланысты баспасөзде жарияланған үндеуіне қатысады. Сол кезде империя астанасындағы 31 өзбек, татар, башқұрт, қазақ студенті үндеуге қол қояды.

Бұл — Мұстафаның саяси күреске біржола араласуының, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлер қатарынан берік орын алғанының белгісі еді. Ол патша өкіметінің ұлт-азаттық қозғалысты іштен іріту үшін бүркеншік діни құрылымдар мен басылымдарды ұйымдастыру арқылы жүргізген арандатушылық саясатының қауіптілігін түсініп, өз пікірін ашық білдірді.

Патша өкіметінің исламды “құрықтап” ұстауға бағытталған шаралары Мұстафаны түркішілдік-мұсылмандық қозғалыс идеяларына жақындата түсті. Ташкентте гимназияда оқып жүргенінде ол қазақ балаларын шоқындыру әрекеттеріне қарсы шықса, Петербургте бұл саясаттың өзге мұсылман халықтарына да ортақ жүргізіліп отырғанын, мұң-мұқтаждың бір екенін терең сезінеді.

Наразылық толқындары: Балқан соғысы және Түркияға қолдау

Ташкентте генерал Сақыпкерей Еникеевтің үйінде қазақ, өзбек, татар жастарының бірлесе күресу туралы пікір алмасуы кейін Мұстафаның Петербург көшелеріндегі патша үкіметінің кейбір іс-шараларына қарсы шерулеріне ұласады. Түркі жастарының наразылығын күшейткен оқиғалардың бірі — 1912–1913 жылдардағы Балқан соғысына байланысты Ресей саясаты болды.

Ресейдің Түркияға қарсы ашық ұстанымы, Балқан соғысын славяншылдықтың исламға қарсы соғысы ретінде дәріптеуі Петербургтегі түрік жастарының шеруіне түрткі болды. Мұстафаның осы бой көтерулердің бел ортасында болғаны күмәнсіз.

Зиялы орта, жиындар және алғашқы тәжірибе

Петербургте адвокат Серәлі Лапиннің үйінде өтіп тұратын жиындарға татарлардан — Нәжіп Құрбанғали, Сұлтанбек Мамали, Ілияс Алкин; әзірбайжандардан — Мирякуб Мехтиев, Шейх Сылам Зада, Қақажан Бердиев және басқа да зиялы жастар қатысады. Мұстафа олармен бірге Мемлекеттік Думаның депутаты Сәлімгерей Жантөриннің үйінде әрі Мұсылмандар қайырымдылық қорының ғимаратында жиі бас қосып, қоғамдық мәселелерді талқылайды.

Мұстафа Шоқайдың саяси көзқарасы дәл осы түрлі ортада, мемлекеттік деңгейдегі жиындарға қатысу барысында шыңдалып, нақтылана түсті. Ол Бірінші Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысқанын 1914 жылғы 27 маусымда Ташкенттегі досы Әлмұхамед Көтібаровқа жазған хатында атап өтеді: съезд өз жұмысын аяқтағанымен, Түркістан туралы шешімдер “академиялық сипатта” ғана қалғанын хабарлайды.

Әлихан Бөкейханов ықпалы және “мұғажыр мәселесі”

Осы кезеңде Мұстафаның түркішілдік ықпалға ойысуын сезген Ә. Бөкейханов оған және серіктеріне “өздеріңді ешқандай сағыммен алдамаңдар” деп ескерту жасайды. Отарлық саясаттың мәнін ұғыну үшін ең алдымен қоныс аудару саясатына назар аударуды ұсынады.

Қоныс аудару саясатын терең зерттей келе, Мұстафа мұғажыр мәселесінің азаттық қозғалысының басты мазмұнына айналғанын, бұл саясаттың түпкі мақсаты қазақ жерін этностық отарлау екенін түйіндейді. Сондықтан да ол өмірінің соңына дейін патша, кейін Кеңес өкіметінің қоныс аудару саясатын назардан тыс қалдырмай, жерінен айырылған халықтың болашағы бұлдыр болатынын үнемі ескертеді.

“Қазақ” газеті және Алаш арнасы

Мұстафа Шоқайдың рухани әлемінде “Қазақ” газетінің орны айрықша болды. Бұл — ең алдымен оның Алаш қозғалысы арнасында қалыптасуына ықпал еткен Ә. Бөкейханов пен А. Байтұрсыновтың тікелей әсерімен байланысты. “Қазақ” газетінде Ахмет пен Міржақып Дулатовтың сенімді көмекшісі ретінде Мұстафаның ауылдасы, қатарлас жолдасы Мұстафа Оразайұлы еңбек етеді.

1913 жылы Петербургте оқып жүрген қазақ жастары — Сейілбек Жанайдаров, Батырша Есімханов, Ыдырыс Оразалыұлы, Ғұсман Жандыбекұлы, Мұқыш Поштаев және Мұстафа Шоқай “Қазақ” газетінің шығуын құптап, халық тарапынан қолдау табуы керектігін айтып редакцияға хат жолдайды.

1916–1917: Дума, Кеңесу бюросы және жаңа кезең

Мұстафаның Ә. Бөкейхановпен қоян-қолтық байланысы әсіресе 1916 жылдан бастап күшейеді. Сол жылы IV Мемлекеттік Думаның Мұсылман фракциясы жанынан құрылған Кеңесу бюросына Әлиханның бастамасымен Мұстафа Шоқай енгізіледі: Түркістаннан бір өкілдің болуы қажет деп танылып, оған Мұстафаның лайық екені ескеріледі. Ол бюро жұмысына 1916 жылғы 1 қарашадан кіріседі.

Бюро тікелей шешім қабылдамаса да, халықтың арыз-шағымдарын фракцияға, ол арқылы Дума мүшелеріне және жұртшылыққа жеткізуде, қажетті ақпаратпен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Ол ұлттық қозғалыстың интеллектуалдық, ақпараттық әрі үйлестіру орталығына айналды.

1916 жылы Мұстафа Шоқай мен А.-З. Валиди Түркістаннан алынған жұмысшылардың жағдайын білу үшін майданға барып қайтады. Патша тақтан тайған күні Ә. Бөкейханов жаңа жағдайда елге қайтатынын хабарлап, өзінің орнына майдан жұмысына алынған жұмысшылар ісімен айналысатын ұйымдардың шешімімен Мұстафаның сайланғанын айтып, Минскіге тез жетуін талап етеді. Алайда Петроград пен майдан арасындағы теміржол қатынасы үзіліп, Мұстафа бара алмай қалады.

“Алаш ұлына” үндеуі және Орынбор сапары

1917 жылдың көктемінде Мұстафа Петроградта Ә. Бөкейхановпен кездесіп, түркі мұсылман халықтарының тағдыры мен жақын арада атқарылуы тиіс нақты шаралар жөнінде кеңінен сұхбаттасады. Сол жылы Әлиханмен бірге М. Дулатов та Петроградқа келіп, үшеуі Уақытша үкіметке қолдау көрсеткен шеруге қатысады.

“Қазақ” газетінде Әлихан, Мұстафа, Міржақып қол қойған “Алаш ұлына” үндеуі жарияланады. Үндеу 12 сәуірде жарық көргенімен, құжат Петроградта дайындалып, осы үш тұлғаның қаламынан туғаны айтылады. Мұстафаның мұндай маңызды құжатты әзірлеуге тартылуы — Әлихан мен Міржақыптың оны ұлт-азаттық қозғалысының оңтүстік қанатының жетекшісі ретінде ерте бастан танығанын көрсетеді.

Мұстафа Петроградтан Орынборға 1 сәуірде жолға шығады. Кейін ол бұл жиынды: «Қазақ даласындағы автономиялық өкіметтің іргесін қалаған съезд қазақ, өзбек, татар халықтарының бастары біріккен, еркіндікке ұмтылысы мен туысқандықтың айқын көрінісі болды», — деп бағалайды.

10 сәуірде Ташкентке оралған соң М. Тынышпаевтың Ә. Бөкейхановқа жазған хатындағы: «Мұстафа Орынбордағы қазақтардың ұстаған жолы мен біздің көзқарасымыз туралы айтып берді… Мен сіз бен біздің көзқарасымыздың бірдей болып шыққанына аса қуандым» деген жолдар бұл пайымды толықтыра түседі.

Жәдидшілдікке қатысты бағалау және ресми құжаттар

Мұстафа Шоқай дүниетанымының ерекшеленуінде Алаш идеологиясының шешуші рөл атқарғанын мойындай отырып, түркі мұсылман қозғалысы жетекшілерінің де әсер еткенін ескеру қажет. Мұстафа гимназияда оқыған шағын бір-ақ рет “біздер — жәдидшіл жастар” деп атап өтеді, алайда өз еңбектерінде өзін “жәдидшілмін” деп тұрақты түрде атамайды. Себебі ол жәдидшілердің тар шеңберлі идеялық платформасынан Ақпан төңкерісіне дейін-ақ алыстаған болатын.

Ресми құжаттарда да ол жәдидтер қозғалысының қайраткері ретінде емес, Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, Х. Досмұхамедовтер секілді “алашордашыл қайраткер” ретінде көрсетіледі. Мәселен, 1922 жылғы 23 қаңтарда ГПУ қызметкерінің РК(б)П Қазақ облыстық Бақылау комиссиясына жеткізген хабарында және Т. Рысқұловтың 1924 жылғы сәуірде М. Сталинге жолдаған баяндамасында осы сипат анық беріледі (РГАСПИ. Ф. 17. Оп. 85. Д. 77. Л. 204).

Түркістан мен Қазақ даласы: біртұтас саяси кеңістік

Мұстафа Түркістандағы оқиғаларды қазақ даласының саяси өмірінен бөліп қараған жоқ. А.-З. Валиди “Естеліктер” еңбегінде қазақтың көрнекті тұлғаларының қатарында Ташкенттен Мұстафа Шоқаевтың да атын атап, Ә. Бөкейханов резиденциясында түрлі жиындар өткенін жазады. Мұндай басқосуларда Түркістандағы ахуалдың негізгі тақырып болғаны анық.

Осы байланысты нығайтқан маңызды қадамдардың бірі — Мұстафаның 1917 жылғы 21–26 шілдеде Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ съезіне арнайы шақырылуы. Түркістандағы саяси жағдайдың күрделілігіне байланысты ол съезд жұмысына тікелей қатыса алмаса да, сырттай Құрылтай жиналысының депутаттығына кандидат әрі Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне депутат ретінде бекітіледі.

1917 желтоқсан: Түркістан Мұхтарияты және Алашпен тоғыс

1917 жылдың желтоқсанында Түркістан Мұхтариятының Уақытша үкіметі Мұстафа Шоқайды Орынборға іссапарға жібереді: мақсат — Башқұртстан мен қазақтардың ұлттық ұйымдарымен байланыс орнату, сондай-ақ “Оңтүстік-Шығыс казактары одағының” саяси ұстанымы туралы мәлімет жинау.

М. Дулатов 1929 жылы 30 қарашада ОГПУ тергеушілеріне берген жауабында Мұстафа Орынборға ІІ Жалпықазақ съезінің соңына қарай келгенін айтады. Съезде ол Түркістан Мұхтарияты туралы баяндама жасап, Жетісу мен Сырдария қазақтарының Мұхтариятқа әлі толық қосылмағанын жеткізеді.

Кейін шетелде жазған “Түркістанда” еңбегінде Мұстафа Алаш автономиясының құрылуына тоқталып, съезде екі көзқарас болғанын жазады: бірі — болашақта Ресей Федерациясының автономды бөлігі ретінде Сібірмен қосылуды қолдаса, екіншісі — Алашорда мен Түркістанның толық бірігуін жақтады. Ақырында, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы Ресейдің болашақ құрылысын түпкілікті шешкенге дейін қазақ өлкесі Сібірмен де, Түркістанмен де қосылмай, дербес автономия ретінде өмір сүреді деген ымыраға келеді.

Большевиктер қысымы және батыс алашордашылармен байланыс

Түркістан Мұхтариятын большевиктер күшпен жаныштағаннан кейін Мұстафа Шоқайдың Халел Досмұхамедовпен жақын қарым-қатынаста болғанын атап өткен жөн. 1918 жылдың маусымында Самарада өтетін Құрылтай жиналысы мүшелерінің кеңесіне қатысу үшін Мұстафа Шоқай жұбайы Мария Яковлевнамен бірге 1 мамырда Ташкенттен шығып, жолай Х. Досмұхамедовтің ауылына соғады.

Кейбір зерттеушілер Мұстафаның 18 мамырда Жымпитыда ашылған Алашорданың батыс қанатының ІІ съезіне қатысқанын айтады. Бұл мәселе әлі де нақтылай түсуді қажет етеді. Дегенмен сол сапарда қазақ және өзбек ұлт-азаттық қозғалыстарының, большевиктерге қарсы бірлескен қимылдың жайы кең талқылануы қисынды.

Комуч, Мемлекеттік кеңес және федерализм ұстанымы

Мұстафа Шоқай Самарада құрылған үкімет (Комуч) төңірегіндегі қызметке де араласады. 22 тамызда ол алаш қайраткерлерімен бірге Челябіде өткен Комуч пен Сібір үкіметінің Мемлекеттік кеңесіне қатысады. Осы кезеңде ол тек эсерлер мен кадеттер жиындарымен шектелмей, Торғай даласын аралап, қазақ тұрмысымен және елдегі саяси ахуалмен танысады.

1918 жылдың қыркүйегінде Алашорда басшылығы Сібір үкіметіне өзара тану жөніндегі келісім жобасын ұсынады. Онда Алашорданың басты міндеті ретінде Алаш аумағын большевиктерден азат ету, Түркістан мен Жетісуға көмек көрсету, болашақта Алаш, Сібір, Башқұртстан және Түркістан федерациясын құру көрсетіледі. Бұл жоба заңды күшіне енбесе де, федеративтік құрылым туралы Ә. Бөкейханов пен Мұстафа Шоқай көзқарастарының жаңа жағдайға бейімделіп, ортақ ұйғарымға келгенін аңғартады.

Уфа мәжілісі және мемлекеттік деңгейдегі рөл

Түркі мұсылман зиялылары Уфада өтетін Мемлекеттік мәжіліске ортақ платформа негізінде қатысуға келіседі. 8 қыркүйекте (жаңа стиль) ашылған кеңеске қазақ облыстарынан және Түркістаннан Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. Досмұхамедов, Х. Досмұхамедов, М. Шоқай және басқа да қайраткерлер қатысады.

Кеңесте Бүкілресейлік өкімет билігін ұйымдастыру жөніндегі комиссия құрылып, оның құрамына Мұстафа Шоқай мен Ә. Бөкейханов та енеді. Мұстафа президиум құрамынан орын алып, Ресей мемлекеті деңгейіндегі қайраткер ретінде танылады: ол Кеңес төрағасының екінші орынбасары болады, мандат және қаржы комиссияларына сайланады.

Бағдарлама дауы: “Сібір” атауы және автономия қағидасы

13 қыркүйектегі отырыста үкімет жауапкершілігі, Құрылтай жиналысын ұйымдастыру, бақылау тетіктері тәрізді мәселелер талқыланып, азаматтық саладағы міндеттер айқындалады: федеративтік демократиялық құрылысты нығайту, қысқа мерзімде Құрылтай жиналысын шақыру, аумақтық автономияға негізделген ұлттық саясат жүргізу.

Мұстафа Шоқай бағдарламадағы “Сібірдің саяси автономиясы” деген тіркестегі “Сібір” сөзін алып тастауды ұсынады: оның уәжі — барлық автономиялық үкіметтердің функциясы мен құқығы тең болуы тиіс. Бұл — бір аймаққа артықшылық беруге бейім тұжырымға қарсы нақты саяси позиция еді.

Сонымен бірге ол 1918 жылғы 5 қаңтарда Құрылтай жиналысы қабылдаған қаулыны еске салып, Мемлекеттік кеңестің жер мәселесі жөніндегі қарарын негізге алып, бірақ Ресейдің федеративтік демократиялық республика болуы туралы қағиданы елемей кетуі қисынсыз екенін атап өтеді. Мұстафаны Л. А. Кроль, И. И. Войтов, А. Валиди және басқалар қолдайды. Ақырында ол жұмысқа кедергі келтірмеу үшін 5 қаңтардағы Құрылтай жиналысы заңын негізге алатын редакция құруды ұсынады. Бұл пікірге Ә. Бөкейханов та қолдау білдіреді.