Трп - өткізілетін өнімнің өсу қарқыны
Өндірістік және өткізілетін өнімдердің жоспарлық орындалуы мен динамикасын талдау
Өндіріс көлемі мен өнімді өткізу көлемі — өзара тәуелді көрсеткіштер. Сату көлемін анықтау кезінде, өндірістік мүмкіндіктер шектеулі, ал сұраныс салыстырмалы түрде жоғары болса, кәсіпорын назарын өндіріс көлемін ұлғайтуға бағыттайды. Алайда нарық қаныққан сайын және бәсекелестік күшейген сайын жағдай өзгереді: өндіріс бағдарламасы енді «қанша өндіре аламыз?» деген сұраққа емес, «қанша сата аламыз?» деген мүмкіндікке сүйеніп қалыптасады. Сондықтан кәсіпорын тек өткізілетін (сатылатын) өнім көлемін өндіруге ұмтылуы тиіс.
Өндіріс көлемінің өсу қарқыны мен өнім сапасының жақсаруы кәсіпорынның тиімділігіне, пайдалылығына және шығындар деңгейіне тікелей әсер етеді. Сол себепті талдау көрсеткіштерінің мәні ерекше.
Негізгі талдау міндеттері
- Өндірілген өнім көлемі мен өндіріс динамикасы бойынша жоспардың орындалу дәрежесін бағалау.
- Көрсеткіштердің өзгеруіне әсер еткен факторлардың ықпалын анықтау.
- Өткізілген өнім көлемін арттыру резервтерін және ішкі шаруашылық қорларын айқындау.
- Резервтерді игеру бойынша нақты іс-шараларды әзірлеу.
Көрсеткіштер жүйесі және өлшем бірліктері
Өндіріс көлемі және өткізілген өнім көлемі әртүрлі өлшемдермен сипатталады: натуралды, шартты-натуралды, еңбек және құндық өлшемдер. Құндық бағалау арқылы кәсіпорын қызметінің қорытынды көлемін алу үшін ағымдағы бағалар немесе салыстырмалы (тұрақты) бағалар қолданылады.
Өткізілетін өнім көлемі
Сатып алушының төлемі бойынша немесе өнімді жөнелту фактісі бойынша анықталуы мүмкін; жоспарлы, ағымдағы және салыстырмалы бағаларда көрсетіледі. Нарықтық экономикада бұл көрсеткіш шешуші рөл атқарады.
Натуралды және шартты-натуралды өлшемдер
Натуралды өлшемдер (дана, метр, тонна) өндіріс көлемін нақты физикалық бірліктермен көрсетеді. Шартты-натуралды өлшемдер әртекті өнімді біріктіріп есептеу үшін қолданылады (мысалы, «мың шартты банка», «жөндеудің шартты бірлігі», «қос аяқ киімнің шартты жұбы»).
Нормативтік еңбек шығындары да өнім шығарылымын жинақтап бағалау үшін пайдаланылады. Бұл әсіресе өнім номенклатурасы әртүрлі болғанда және жалпы көлемді тек натуралды немесе шартты-натуралды көрсеткіштермен көрсету қиын болған жағдайларда маңызды.
Өндіріс пен өткізудің динамикасын талдау (Кесте 1)
Динамиканы зерттеу әдетте базистік және тізбектік өсу қарқындарын талдаудан басталады. Төмендегі кестеде өндіріс көлемі мен өткізілетін өнім динамикасының үлгісі берілген.
| Жыл | Өндіріс көлемі (ағымдық баға), мтг | Баға индексі | Базистік жыл бағасы, мтг | Өсу қарқыны (өндіріс), % | Өткізу көлемі, мтг | Өсу қарқыны (өткізу), % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| xxx1 | 18 610 | 1,00 | 18 610 | 100 | 18 500 | 100 |
| xxx2 | 27 357 | 1,50 | 18 324 | 98 | 18 144 | 98 |
| xxx3 | 38 148 | 1,46 | 17 420 | 93,6 | 17 390 | 94 |
| xxx4 | 53 940 | 1,40 | 17 610 | 94,5 | 17 715 | 95,7 |
| xxx5 | 73 940 | 1,33 | 18 140 | 97,5 | 18 145 | 98,1 |
| xxx6 | 100 320 | 1,28 | 19 230 | 103 | 19 018 | 102,8 |
Кесте деректеріне сүйенсек, алғашқы үш жылда өндіріс төмендеп, соңғы үш жылда біртіндеп өсім байқалады. Жалпы кезең ішінде өндіріс көлемі 3,3%-ға, ал өткізу көлемі 2,8%-ға өскен. Бірқатар жылдары өндірістің өсу қарқыны өткізуден озып кеткені қоймадағы сатылмаған өнім қалдықтарының ұлғайғанын және дебиторлық берешек тәуекелін көрсетуі мүмкін.
Орташа жылдық өсу қарқынын есептеу
Орташа жылдық өсу (өсім) қарқынын ортагеометриялық немесе ортаарифметикалық әдіспен есептеуге болады. Ортагеометриялық тәсілмен есептеу мысалы:
Өндіріс бойынша
ТВП = ⁿ√(T1·T2·T3·T4·T5·T6) = √(1,00·0,98·0,955·1,011·1,03·1,06) ≈ 1,0065 = 100,65%
Өсім қарқыны: 0,65%
Өткізу бойынша
ТРП ≈ 1,0055 = 100,55%
Өсім қарқыны: 0,55%
- ТВП
- Өнім шығарылымының өсу қарқыны
- ТРП
- Өткізілетін өнімнің өсу қарқыны
- Тпр
- Өсім қарқыны
Жоспардың орындалуын талдау (Кесте 2)
Есеп беру кезеңінде (ай, тоқсан, жыл) өндіріс және өткізу бойынша жоспардың орындалуын бағалау төмендегі кесте үлгісі арқылы жүргізіледі.
| Өнім | Өндіріс (жоспар), мтг | Өндіріс (факт), мтг | Ауытқу, мтг | Ауытқу, % | Өткізу (жоспар), мтг | Өткізу (факт), мтг | Ауытқу, мтг | Ауытқу, % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| А | 50 000 | 66 500 | +16 500 | +33 | 52 275 | 62 730 | +10 455 | +20 |
| B | 30 000 | 17 100 | −12 900 | −43 | 30 135 | 17 712 | −12 423 | −41,2 |
| Барлығы | 80 000 | 83 600 | +3 600 | +4,5 | 82 410 | 80 442 | −1 968 | −2,39 |
Кесте 2 бойынша өнім шығарылымының жылдық жоспары 4,5%-ға артығымен орындалған, ал өткізу жоспары 2,39%-ға орындалмай қалған. Бұл жағдай сатылмаған дайын өнім қалдығының өсуін көрсетуі мүмкін.
Өткізуді талдау және келісімшарт міндеттемелері
Өткізілетін өнімді талдау жеткізу бойынша келісімшарт міндеттемелерін орындауды бағалаумен тығыз байланысты. Жоспардың орындалмауы түсім мен пайданың төмендеуіне, айыппұл санкцияларына әкелуі ықтимал. Бұдан бөлек, кәсіпорын нарықтағы бәсекелік артықшылығын жоғалтып, ұзақ мерзімді құлдырау тәуекеліне ұшырайды.
Өнімнің жеткізілмеуінің жағымсыз салдары кәсіпорынның өзіне ғана емес, сауда ұйымдарына, серіктес кәсіпорындарға, көлік ұйымдарына және басқа да қатысушыларға әсер етеді. Сондықтан талдауда мемлекеттік тапсырыстың орындалуына, кооперацияланған жеткізілімдерге және экспортқа ерекше назар аудару қажет.
Талап етілмеген өнім тәуекелі: себептері мен салдары
Талдау барысында өндірілген және өткізілген өніммен қатар, сұраныс төмендеуінен пайда болатын талап етілмеген (өтпей қалған) өнім тәуекелі де бағалануы тиіс. Оның салдары кәсіпорын үшін материалдық шығындармен ғана шектелмей, беделдік және моральдық зиянға да ұласуы мүмкін. Егер өнімнің бір бөлігі өткізілмей қалса, кәсіпорын әрбір позиция бойынша шығын көлемін нақты білуі қажет.
Ішкі себептер
- Сұранысты болжаудың дәл еместігі.
- Баға саясатының қателігі.
- Шикізат сапасының төмендеуі және соның салдарынан бәсекеге қабілеттіліктің әлсіреуі.
- Жабдықтың тозуы, технологияның ескіруі, персонал біліктілігінің жеткіліксіздігі.
- Маркетинг, жарнама және сату процесін ұйымдастырудың әлсіздігі.
Сыртқы себептер
- Сатып алушылардың төлем қабілетінің төмендеуі.
- Несие/салым бойынша пайыз мөлшерлемесінің жоғары болуы.
- Демографиялық, әлеуметтік-экономикалық, саяси және өзге факторлар.
Өнім құрылымы мен ассортиментін талдау
Кәсіпорынның шаруашылық қызмет нәтижесіне өндіріс және өткізілетін өнімнің құрылымы мен ассортименті елеулі ықпал етеді. Ассортименттің уақтылы жаңаруы өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттырып, кәсіпорынның іскерлік белсенділігінің маңызды индикаторы ретінде нарық конъюнктурасына бейімделуін көрсетеді.
Ассортиментті қалыптастыру жүйесі
- Сатып алушылардың ағымдағы және келешектегі қажеттіліктерін анықтау.
- Өнімнің бәсекеге қабілеттілігін жоспарлау және өндіріс кезеңдерінде бағалау.
- Нарықтағы өмірлік циклді зерттеу, жаңартуларды дер кезінде енгізу, моральдық ескірудің алдын алу және экономикалық тиімсіз бұйымдарды қысқарту.
- Ассортимент өзгерісінің экономикалық тиімділігін және тәуекел деңгейін бағалау.
Ассортимент бойынша орындалу коэффициенті
Ассортимент құрылымындағы өзгерістерді жинақтап бағалау үшін ассортимент коэффициенті қолданылады. Ол есеп беру кезеңіндегі әр өнім түрі бойынша нақты шығарылымды есепке алады, бірақ базалық (жоспарлық немесе өткен кезең) көлемнен артық мөлшер енгізілмейді. Жалпы түрде:
Кас формуласының мазмұны
Кас = (әр өнім бойынша есепке алынған шығарылым көлемінің қосындысы) / (өндірістік/өткізілетін өнімнің базистік көлемі)
Коэффициенттің мәні ассортименттегі өзгерістердің бар-жоғын және оның ауқымын сипаттайды: кей бұйымдар үлесі өсіп, басқалары қысқаруы мүмкін.
Құрылымдық өзгерістерді бағалау
Өнімнің бір түрі бойынша өндіріс (өткізу) көлемінің артуы және басқа түрлері бойынша қысқаруы құрылымдық өзгеріске әкеледі: бір өнімнің үлес салмағы өседі, ал басқалары азаяды. Қайта құрылымдаудың қарқындылығын сипаттау үшін құрылымдық белсенділік коэффициенті қолданылады:
Құрылымдық белсенділік коэффициенті
Кққб = Σ(∆Үді²)
Мұндағы ∆Үді — зерттелетін кезеңде і-өнім түрінің (номенклатуралық топтың) жалпы шығарылымдағы/сатудағы үлес салмағының өзгерісі; n — номенклатуралық топтағы өнім түрлерінің саны. Коэффициент неғұрлым жоғары болса, кәсіпорынның нарық конъюнктурасына белсендірек бейімделгенін және ассортиментті дер кезінде жақсартатынын көрсетеді.