Еврей халқы
Еврейлердің «ұлттық ошақ» идеясын жүзеге асыруы: Палестинадағы демография, саясат және халықаралық шешімдер (1920–1947)
ХХ ғасырдың алғашқы жартысында Палестинадағы негізгі түйіндердің бірі — еврей иммиграциясының күшеюі және «еврейлердің ұлттық ошағын» құруға бағытталған саяси-ұйымдастырушылық қадамдар болды. Бұл үдеріс демографиялық өзгерістерге, араб және еврей қауымдары арасындағы қатынастың шиеленісуіне, сондай-ақ Ұлыбритания, АҚШ және БҰҰ шешімдерінің тоғысуына алып келді.
1920 жыл: Керен-ха-Иесод және иммиграцияны қаржыландыру
1920 жылы Лондонда өткен сионистік конференцияда Керен-ха-Иесод ұйымы құрылып, еврейлердің Палестинаға қоныс аударуын қаржыландыру міндеті соған жүктелді. Осы кезден бастап Палестинаға иммиграция сионистік қозғалыстың ең басым бағытына айналды.
1918 жылы еврейлер Палестина халқының 8%-ын ғана құраса, 1947 жылдың соңы мен 1948 жылдың басына қарай бұл көрсеткіш 33,8%-ға дейін өсті.
Демографиялық өзгерістер: сандық деректер
Төмендегі мәліметтер Палестинадағы еврей және араб халқы санының динамикасын көрсетеді:
| Жыл | Еврей халқы | Араб халқы (Палестинада) |
|---|---|---|
| 1918 | 56 000 | 644 000 |
| 1922 | 87 800 | 660 000 |
| 1931 | 147 900 | 848 000 |
| 1944 | 528 700 | 1 196 800 |
| 1947 | 608 000 | 1 237 000 |
Кесте еврей халқы үлесінің жыл сайын өсіп отырғанын айқын көрсетеді. Дегенмен, бұл өсім сионистік лидерлер үшін жеткіліксіз көрінді. Бүкіләлемдік Сионистік Ұйым лидерлерінің бірі М. Нордау «Палестинаға Еуропадан 100 000 еврейді көшіруді жеделдету қажет» деген ұсыныс айтты.
Идеологиялық негіздеме және жер мәселесі
Тарихи-діни уәж
Еврей көші-қоны көбіне тарих пен иудаизмге сүйеніп түсіндірілді: Библиялық дәстүр бойынша, бұл өлкеде ата-бабалар қоныстанған, сондықтан Иерусалимдегі Сионға «оралу» идеясы легитимация құралына айналды.
Демография тек иммиграциямен шектелмеді
Мәтінде ерекше атап өтілетін тұс — еврей санының өсуі тек қоныс аударумен ғана емес, жергілікті арабтарды жерінен ығыстыру үдерістерімен де байланыстырылды. Бұл араб қоғамында алаңдаушылықты күшейтті.
Сионистік лидерлердің тезистерінің бірі: қозғалыс «мемлекетсіз халыққа халықсыз мемлекет беру» идеясын көздейді делінді. Алайда Палестина «халықсыз» кеңістік емес еді — бұл қайшылық кейінгі саяси қақтығыстарды тереңдетті.
Ұлыбританияның мандаттық саясаты және алғашқы дағдарыстар
Соғыс жылдарында Таяу Шығыстағы күштер теңгерімі өзгерді: Ливан мен Сирия тәуелсіздік алды, Ұлыбританияның Ирак пен Сириядағы ықпалы әлсіреді, ал Палестинаны мандат ретінде ұстап тұру барған сайын күрделене түсті. Осы жағдай әртүрлі саяси ұсыныстардың көбеюіне алып келді.
Арабтардың бір бөлігі
Екі ұлтты (араб-еврей) Палестина мемлекетін ұсынды; онда екі жақтың да құқықтарына кепілдік берілуі тиіс деп санады.
Сионистік ұйымдар
Бүкіл Палестинаны еврей мемлекетіне айналдыру мақсатын көздеді.
Оңшыл араб ұлтшылдары
Палестина тек араб мемлекеті болуы керек деген ұстанымда болды.
Ұлыбритания «екі орындықта отыру» саясатын жүргізуге тырысты: еврейлерді белгілі деңгейде қолдап, арабтармен де ашық қақтығысқа бармау. Нәтижесінде британ әкімшілігіне екі тарап та наразылық білдірді.
1922 жылғы Черчилльдің «Ақ кітабы»: шектеу ізденісі
1922 жылдың мамырында колониялар министрі У. Черчилльдің «Ақ кітабы» жарияланды. Онда Бальфур декларациясы Палестинаны толықтай еврей ұлттық ошағына айналдыруды көздемегені және иммиграция елдің экономикалық сыйымдылығын ескере отырып реттелуі керек екені айтылды.
Лондонда иммиграцияны шектемесе, арабтар мен еврейлер қатынасы міндетті түрде шиеленісіп, бұл мандаттық басқарудың тұтастай жүйесіне кері әсер ететіні жөнінде алаңдаушылық күшейді. Алайда арабтардың «халықтың 90%-ының мүддесін ескеруді» сұраған өтініштері тиімді нәтиже бермеді.
Араб саяси талаптары және британдық жобалар
1920–1921 жылдары өткен араб конгрестері мен комиссиялар Палестинадағы этникалық шиеленісті басқарудың түрлі жолдарын талқылады. Арнайы комиссиялардың бірі қақтығысты «тараптарды тыныштандыру арқылы ғана» реттеуге болады деген пікір айтты: арабтар «ұлттық ошақ» идеясын қабылдауы, ал еврейлер талаптарын шектен тыс кеңейтпеуі тиіс делінді.
Заң шығарушы кеңес жобасы (1921–1922)
- Жоғарғы комиссар және 10 тағайындалатын ресми мүше (негізінен ағылшындар).
- Халық сайлайтын ресми емес мүшелер (жобада мұсылман, христиан және еврей өкілдері көрсетілді).
- Жоғарғы комиссардың кез келген заңға вето қою құқығы.
Араб тараптары бұл жобаны қабылдамады, өйткені ол мандаттық режимді сақтап, арабтардың еврейлермен салыстырғандағы тең емес құқықтарын бекітіп қояды деп есептеді.
Осы кезеңде бір британ комиссиясының даулы, бірақ назар аударарлық тұжырымы келтірілді: араб шаруалары мен ауыл тұрғындарының саяси санасы кейбір еуропалық халықтардан да жоғары болуы мүмкін деген пікір айтылды. 1920–1930 жылдардағы талаптар (мандатты тоқтату, иммиграцияны қысқарту) мұның саяси негізін көрсетті.
1936–1939 көтерілісі және «мемлекет ішіндегі мемлекет»
1936 жылы арабтардың өз құқықтары үшін қозғалысы ірі көтеріліске айналды. Бұл сионистік жоспарларды жүзеге асыруды күрделендірді. Соған қарамастан, араб көтерілістері көп жағдайда «реакциялық феодалдардың әрекеті» ретінде түсіндіріліп, оның терең әлеуметтік-саяси себептері толық мойындала қоймады.
Еврей қауымдастығының институттануы
Палестинадағы еврей қауымдастығы (ишув) біртіндеп жоғары деңгейде ұйымдасқан құрылымға айналды: ішкі мәселелерді Ұлттық кеңес шешті, ал мандат әкімшілігімен және Бүкіләлемдік сионистік ұйыммен байланыстарды Сионистік атқарушы комитет (кейін «Еврей агенттігі») жүргізді.
Экономиканы бақылау
Еврей секторындағы даму бағытын үйлестіру, өндіріс пен инвестицияны шоғырландыру.
Әлеуметтік инфрақұрылым
Мектептер мен ауруханалар салу, қоғамдық қызметтерді кеңейту.
Ұрандар жүйесі
«Еңбекті», «жерді», «тілді жаулап алу» сияқты ұрандар арқылы қоғамды жұмылдыру.
1939 жылға қарай көтерілістер басылды. Британ деректері бойынша мыңдаған араб қаза тапты, көптеген адам қамауға алынды. Осы кезеңде «Хагана», «Иргун», «Штерн» секілді ұйымдардың белсенділігі де атап өтіледі.
Пилл комиссиясы, Сент-Джеймс конференциясы және 1939 жылғы «Ақ кітап»
1936–1937 жылдары лорд Пиллдің корольдік миссиясы мандаттық режимнің ескіргенін және араб-еврей қатынасында «шешілмейтін» деңгейдегі күрделі қақтығыс пайда болғанын айтты. Территорияны бөлу идеясы да талқылана бастады.
1939 жылғы Р. Макдональдтың «Ақ кітабы»
Құжатта 10 жыл ішінде араб көпшілігі бар тәуелсіз мемлекет құру, еврейлердің жер сатып алуын шектеу немесе тоқтату ұсынылды. Еврей қауымдастығы бұл саясаттан бірден бас тартты. Сол жылдары Бен-Гурионның «Гитлермен Ақ кітап жоқтай күресу және Ақ кітаппен Гитлер жоқтай күресу» деген сөзі кең тарады.
Капитал, ұйымшылдық және АҚШ бағытының күшеюі
Мәтінде еврей қауымдастығының экономикалық қуатының артуы көбіне сырттан келген капиталмен байланыстырылды. Жерді, компанияларды, банктерді сатып алу мүмкіндігіне шетелдік қаржы көздері әсер етті; бай демеушілердің, соның ішінде Ротшильд секілді тұлғалардың аты аталады.
Қаржылық қолдау мысалы
1917 жылдан 1946 жылдың қыркүйегіне дейін сый ретінде берілген қаржы көлемі $44,1 млн болғаны көрсетіледі.
Өнеркәсіптегі үлес
1943 жылы өнеркәсіп кәсіпорындарының 55%-ы және өнеркәсіпке салынған инвестицияның 80–90%-ы ишув үлесіне тиесілі болғаны айтылады.
Араб саяси ұйымдары да көбейді: 1930-жылдардың ортасында партиялар құрылып, 1945 жылы олардың біразы Жоғарғы араб комитетіне біріктірілді. Дегенмен ішкі алауыздық ұйымның әлсіреуіне ықпал етті.
1942 жыл: Билтмор бағдарламасы
1942 жылдың 11 мамырында АҚШ-тағы Билтмор қонақүйінде өткен конференцияда жаңа бағдарлама жарияланды. Ол халықаралық сионизмнің ресми бағытына айналды.
Негізгі талаптар
- 1) Бүкіл Палестинаны қамтитын еврей мемлекетін жедел құру.
- 2) Палестинаға еврейлердің шексіз қоныс аударуына жол ашу.
- 3) Ишув әскерін құру.
Ұлыбритания ұзақ уақыт еврей қарулы күштерін ресми түрде құруға қарсы болды, өйткені бұл ишувті де-факто мойындау ретінде қабылданып, араб елдеріндегі жағдайды ушықтыруы мүмкін еді. Соғыс аяқталар шақта АҚШ қысымы британ ұстанымын жұмсартты, бірақ шектеулер сақталды.
1945–1947: АҚШ араласуы және жоспарлар сериясы
1945 жылы 31 тамызда АҚШ президенті Г. Трумэн Ұлыбритания премьер-министрі К. Эттлиге хат жолдап, Еуропадан Палестинаға 100 мың еврейді кіргізуді талап етті. Бұл АҚШ-тың Палестина мәселесіне тікелей араласа бастағанын білдірді. Мұны кей зерттеулер АҚШ-тағы сайлау факторымен және қаржы-лоббилік ықпалмен байланыстырады.
Ағылшын-американ комиссиялары және «Моррисон жоспары» (1946)
1946 жылы шілдеде құрылған комиссияның нәтижесінде «Моррисон жоспары» ұсынылды: Палестинада төрт бөліктен тұратын федерация — араб автономиясы, еврей автономиясы, ағылшын билігіндегі Негев және ағылшын билігіндегі Иерусалим провинциялары қарастырылды. АҚШ бұл нұсқаны толық қолдамады.
«Бевин жоспары» (1947)
Англия Палестинаны жартылай автономиялы араб және жартылай автономиялы еврей мемлекеттеріне бөліп, оларды 5 жыл бойы британ әкімшілігі басқарсын деген ұсыныс жасады. Бұл жоспарды да екі тарап қабылдамады.
Болдуин миссиясының ұсыныстары
1947 жылы АҚШ бағытының белсенділігі артты. Миссия ұсынымдарында еврей мемлекетін белгілі шекарада құру, оны БҰҰ-да тану, сайлау өткізу, мандатты тоқтату, өтпелі кезеңде БҰҰ комиссиясы арқылы бақылау, экономикалық қолдау және қауіпсіздікке қатысты тармақтар бар еді. Алайда бұл ұсыныстар да толық жүзеге аспады.
Палестина мәселесінің БҰҰ-ға берілуі және 181(II) қарары
1947 жылы 17 ақпанда Ұлыбритания мәселені БҰҰ қарауына ұсынды. Араб тараптары мандатты тоқтатып, Палестинаның тәуелсіздігін жариялауды талап етті. Еврей агенттігі Палестинада еврей мемлекетін құруды жақтады. КСРО Палестинаның тәуелсіздігін жариялауды қолдап, сонымен бірге араб-еврей федеративтік мемлекет нұсқасын да ұсынды.
Арнайы комиссия және шешім
1947 жылдың 15 мамырында БҰҰ Палестина мәселесін зерттейтін арнайы комиссия құрып, ол 31 тамызда баяндамасын ұсынды. Комиссия мүшелері бір ауыздан британ мандатын тоқтату және Палестинаның тәуелсіздігін жариялау қажеттігін айтты. Өтпелі кезеңде экономикалық біртұтастық пен қасиетті орындарды қорғау секілді мәселелер БҰҰ бақылауымен реттелуі тиіс деп көрсетілді.
1947 жылғы 29 қараша: 181(II) қарары
БҰҰ Бас Ассамблеясы комиссияның «көпшілік жоспарына» сүйеніп, 181(II) қарарын қабылдады: британ мандаты жойылды, Палестина араб және еврей территорияларына бөлінді, ал Иерусалим мен маңы халықаралық режимі бар әкімшілік бірлік ретінде БҰҰ Қамқорлық жөніндегі кеңесіне берілді.
Дауыс беру
33 — жақтап (АҚШ, КСРО), 13 — қарсы, 10 — қалыс (Ұлыбритания қоса).
Мерзім
Мандат 1948 жылдың 1 тамызына дейін қысқа мерзімде аяқталуы тиіс деп көрсетілді.
Қарсы тараптар
Араб елдері мен Азиядағы бірнеше мемлекет антиколониалдық және діни-саяси уәждермен қарсы болды.
Бөлініс параметрлері: территория және халық
Араб мемлекеті
- Территория
- 11,1 мың км² (шамамен 43%)
- Халық құрамы
- 549 мың араб, 95 мың еврей
Негізінен орталық және шығыс бөліктер, батыс Галилея, Ашдод–Газа аралығы жағалауы, Иордан өзенінің батыс жағалауы, Газа секторы және анклав ретінде Яффа қарастырылды.
Еврей мемлекеті
- Территория
- 14,1 мың км² (шамамен 56%)
- Халық құрамы
- 499 мың еврей, 510 мың араб
Шығыс Галилея, Эздрелон жазығы, Негев шөлінің көп бөлігі және Хайфадан кейінгі жағалау аймақтары енгізілді.
Иерусалимнің ерекше мәртебесі
Иерусалим бейтарап, халықаралық басқарылатын аймақ ретінде қарастырылды. Бұған ислам, христиан және иудаизм үшін қасиетті орындардың шоғырлануы негізгі себеп болды.
Қорытынды түйін
1920–1947 жылдар аралығында Палестинада «ұлттық ошақ» идеясын іске асыру бір мезгілде демографиялық серпін, ұйымдық-институционалдық құрылыс және халықаралық дипломатия арқылы жүрді. Ұлыбританияның теңгерім іздеген, бірақ қарама-қайшылыққа толы мандаттық саясаты, араб қоғамының ұлттық талаптарының күшеюі және АҚШ ықпалының артуы ақыр соңында мәселені БҰҰ деңгейіне шығарып, 181(II) қарарымен бөлініс шешіміне алып келді.