Нарық конъюнктурасы
Нарық қызметтері
Нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы тереңірек ашылады. Нарық төмендегі негізгі қызметтерді орындайды:
Өндірістің өзін-өзі реттеу қызметі
Сұраныс артқанда өндірушілер өндіріс көлемін көбейтеді және бағаны көтереді. Алайда белгілі бір шектен кейін бағаның өсуі сұранысты әлсіретіп, өндірістің қысқаруына алып келуі мүмкін.
Ынталандыру қызметі
Баға төмендеген кезде өндірушілер өндірісті қысқартады және шығынды азайтудың жолдарын іздейді: жаңа техника мен технология енгізу, еңбек ұйымын жетілдіру, өнімділікті арттыру.
Қоғамдық маңыздылықты айқындау
Нарық өндірілген өнімнің және жұмсалған еңбек шығындарының қоғамдық маңызын бағалайды. Бұл қызмет, әсіресе, тапшылық жоқ, таңдау мүмкіндігі бар, монополия әлсіз және бірнеше өндіруші бәсекелес болатын жағдайда тиімді іске асады.
Реттеу қызметі
Нарық экономиканың, өндірістің және айырбастың негізгі микро және макро пропорцияларын қалыптастыруға ықпал етеді.
Шаруашылық өмірді демократияландыру және өзін-өзі басқару
Нарықтық тетіктер қоғамдық өндірістегі экономикалық тұрғыдан тиімсіз элементтерді біртіндеп ығыстырады. Соның нәтижесінде тауар өндірушілер әртүрлі деңгейлер мен буындарға бөлініп, құрылымдық тұрғыдан сараланады.
Нарық инфрақұрылымы
Нарық экономикасының тұрақты жұмыс істеуі белгілі элементтердің болуын талап етеді. Осы элементтердің жиынтығы нарық жүйесін құрайды.
1) Өндірушілер мен тұтынушылар
Олар қоғамдық еңбек бөлінісі барысында қалыптасады: бір тарап тауар өндіреді, екінші тарап тұтынады. Тұтыну екіге бөлінеді:
- Жеке тұтыну — тауарлар өндіріс саласынан шығып, адамдардың жеке қажеттіліктерін өтеуге пайдаланылады.
- Өндірістік тұтыну — өндіріс процесін жалғастыру үшін тауарды басқа өндірушілердің әрі қарай өңдеуге қолдануы.
Нарық шаруашылығында өндіруші мен тұтынушы арасындағы байланыс айырбас арқылы тұрақтанып, мамандану негізінде және көбіне көтерме келісімдер форматында іске асады.
2) Экономикалық оңашалану және меншік формалары
Нарық экономикасының маңызды элементі — корпоративтік басқаруға сүйенетін, жеке немесе аралас меншікке негізделген экономикалық дербестік (оңашалану).
3) Баға
Баға — нарықтық жүйенің өзегіндегі көрсеткіш. Мұнда екі маңызды жайтты атап өткен жөн:
- Баға сұраныс пен ұсыныстың өзара ықпалы арқылы қалыптасады; олардың сәйкестігі нарық конъюнктурасына байланысты өзгеріп отырады.
- Баға белгілі бір географиялық аумақта өндірілген тауарға нарықтық қатынастардың әсер ету шеңберін айқындайды. Бұл шеңбер көбіне транзакциялық шығындармен (айырбасқа байланысты айналым шығындарымен) шектеледі.
4) Сұраныс пен ұсыныс
Нарықтың орталық буыны — сұраныс пен ұсыныс. Сұраныс тауарға деген қажеттілік ретінде көрініп, тұтынушы оны қалыптасқан бағамен ақшалай табысына қарай сатып алады. Сұраныс ресурстарды тиімді пайдалануға және өндірістің ең тиімді әдістерін енгізуге ынталандырады.
Сұраныс пен ұсыныс өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тұрақты байланыстарды қамтамасыз ететін нарық механизмінің аса маңызды бөлігі болып саналады.
5) Бәсеке
Бәсеке жоғары пайдаға ұмтылуды күшейтіп, өндіріс ауқымын кеңейтуге түрткі болады. Ол нарық субъектілерінің өзара ықпалының және экономикалық пропорцияларды реттеу механизмінің формасы ретінде әрекет етеді.
Түйін
А. Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін қолы» деп атаған: әркім өз мүддесін көздеген әрекеттердің жиынтығы нәтижесінде қоғамдық пайда қалыптасып, экономика жанданады.
Бәсекенің басты қызметі — экономикалық реттеушілердің (баға, пайда нормасы, пайыз және т.б.) деңгейін айқындауға ықпал ету.
Нарықтық инфрақұрылымның институттары
Нарықтың тиімді жұмыс істеуі үшін тауар биржалары, көтерме және бөлшек сауда құрылымдары қалыптасып, қызмет етуі қажет.
Нарық конъюнктурасы
Нарық инфрақұрылымының тиімділігі көбіне экономикалық конъюнктураға, яғни нарықтың белгілі бір кезеңдегі уақытша жағдайына байланысты. Конъюнктура төмендегі көрсеткіштер жүйесі арқылы сипатталады:
- өндіріс пен құрылыс динамикасы, тауар қорларының көлемі, баға, пайыз, бағалы қағаздар бағамының қозғалысы;
- пайда, еңбекақы және өндіріс шығындары деңгейінің өзгеруі;
- жұмыспен қамту мен жұмыссыздық саны арасындағы арақатынас.
Циклдық факторлар
Әдетте негізгі капиталдың (өндірістік құрал-жабдықтардың) кезең-кезеңімен жаппай жаңаруына байланысты болады.
Циклдық емес факторлар
Экономикаға тұрақты ықпал етеді. Бұған ең алдымен ғылыми-техникалық прогресс жатады.
Кездейсоқ факторлар
Уақытша әрі тез өтетін құбылыстар: құрғақшылық, аурулар, сәннің (моданың) өзгеруі сияқты ықпалдар.
Конъюнктураны жақсартудың әдістері
- инвестициялық ахуалды қалыптастыру;
- фирмаларға мемлекеттік тапсырыстар беру және олардың көлемін өзгерту;
- салық мөлшерлемелері мен пайыз ставкаларын қайта қарау;
- халықтың ақшалай жинақтарының көлемін реттеу.
Қазіргі кезде көптеген кәсіпорындар мен жекелеген нарықтар конъюнктураның өзгерісін тұрақты зерттеп, оның болашағын болжауға ұмтылады.
Нарық механизмінің негізгі принциптері
Нарық экономикасы әрекетінің механизмі үш негізгі принципке сүйенеді:
Маржиналдық (шекті) талдау
Нарық субъектілерінің шешімдеріне орташа көрсеткіштерден гөрі шекті шамалар көбірек әсер етеді. Сондықтан нарықтағы өзгерістер көбіне біртіндеп жүреді: тауармен қамту, баға қозғалысы және бір күйден екінші күйге ауысу күрт емес, кезең-кезеңімен қалыптасады.
Жетілген нарықта қатысушылар көп болғандықтан, әрқайсысының жеке үлесі өте шағын болып, сұраныс пен ұсыныстың үздіксіздігін қолдауға ықпал етеді.
Балама таңдау шығындары
Балама шығындарға тек тікелей шығындар ғана емес, сонымен бірге ресурстарды басқа жолмен пайдаланбаудан туындайтын алынбай қалған табыс та кіреді.
Нарықтағы таңдаудың ерекшелігі — қолданылмаған мүмкіндіктердің ішінен тәуекелі төмен, ең болмағанда күмәнсіз табыс әкелетін нұсқаны таңдау үрдісі. Бұл принцип ресурстарды барынша тиімді қолдануға ынталандырады.
Экономикалық рационалдық
Рационалдық принципі табыс пен шығынды салыстыруға негізделеді. Таңдау әрдайым бірнеше өзгермелі нұсқаның ішінен жасалып, ықтимал пайда аз болса да, сенімді табысқа жеткізетін шешімге басымдық беріледі.
Фирма пайдасын көбейтуді көздейді, ал тұтынушы шектеулі табыс жағдайында өз әл-ауқатын барынша жақсартуға ұмтылады.
Тепе-теңдік және нарық механизмінің өзегі
Осы принциптер негізінде нарық экономикасын құру тепе-теңдікке жетуге мүмкіндік береді. Тепе-теңдік — нарық механизмінің орталық мәселесі: ол бір жағынан сұраныс пен ұсыныстың, екінші жағынан нарықтағы бағаның өзара әрекеті арқылы қалыптасады.
Сиректік (тапшылық) мәселесі
Сиректік мәселесі нарық экономикасының маңызды шарттарының бірі. «Сиректік» ұғымы экономистер үшін методологиялық тұрғыдан аса құнды: ол тауардың пайдалылығын негіздеуде, әсіресе шекті пайдалылық теориясында кең қолданылады.
Классикалық көзқарас
Д. Рикардо мен А. Смит сиректікті еңбек мөлшерімен байланыстырып, оны тауар құнын анықтайтын маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырған.
Қазіргі түсіндіру
Қазіргі нарықтық қатынастар теориясында «сиректік» ұғымы трансформацияға ұшырады: бұрын ол табиғи және әлеуметтік факторлармен байланыстырылса, қазір көбіне нарықтың жұмыс істеу уақытымен және ұсыныстың қалыптасу жылдамдығымен ұштастырылады.
Сұранысы жоғары жаңа игілік бір сәтте толық көлемде қажеттілікті өтей алмайды — оған уақыт керек. Демек, сиректік күшейген сайын, қажетті көлемді өндіруге кететін уақыт та ұзағырақ болады.
Қазақстандағы нарықтық экономиканың қалыптасуы мен дамуы
Қазақстанда нарықтық экономика жүйесінің қалыптасуы мен дамуы бірқатар құрылымдық, институционалдық және әлеуметтік-экономикалық мәселелермен тығыз байланысты.