Байтұрсынов 1917 жылы рев
Мағжан Жұмабаев: ақындық болмыс және тағдыр
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы (1893–1938) — ХХ ғасырдың басында қазақ әдебиетінің көгін жарып шыққан, табиғи дарыны мен текті поэтикалық мінезі айқын ақын. Ол бұрынғы Ақмола губерниясы, Ақмола уезі, Полуденовский болысында (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы) дүниеге келген.
Негізгі тұлға
Мағжан Жұмабаев
1893–1938
Отбасы және орта
Әкесі Бекен (Бекмағанбет) — орта дәулетті, әділдігі мен адамгершілік парасатымен елге сыйлы адам болған. Сол беделімен бір сайлауда болыс болып сайланғаны айтылады. Атасы — Жұмабай қажы. Анасы — Гүлсім.
Алғашқы оқу
Мағжан ауыл мұғалімінен хат танып, сауатын ашқан. 1905 жылы Қызылжардағы медресеге оқуға түсіп, оны жақсы үлгеріммен аяқтайды. Бірақ бұл оқу жас талаптың ізденісін толық қанағаттандырмай, ол білім іздеп Уфаға аттанады.
Поэтикалық қолтаңба және рухани арна
Жастайынан орысша оқып, орыс әдебиеті мен мәдениетіне еркін бойлаған Мағжан қазақ поэзиясына өзіне ғана тән өрнекпен келді. Алғашында жастықтың лапылдаған сезімі мен махаббатын отты леппен жеткізуге ұмтылса, уақыт өте ойы кемелденіп, азаматтық лирикаға ойысады. Бұл бағытта да ол зарлы, өкінішті толғанысты ерекше қуатпен өріп, ішкі мұңы мен ашу-ызасын табиғи астастыра білді.
Ерекшелігі: халық өлеңдерінің мазмұнымен қатар ырғақ үйлесімін, ішкі рухын, әуезділік әсемдігін жанымен қабылдап, кей сезімдерді ән-күй ғана түсіндіре алатындай деңгейде сөзге айналдыруы.
Мағжан өмірді біртұтас құбылыс ретінде, ал адамды сол ұлы табиғаттың ажырамас бөлшегі деп таныды. Құбылыстың мәнін кең ауқымда пайымдап, жалпыадамзаттық әуенге ден қоя отырып, табиғат заңына бағынатын терең астарға үңілді — дүниені философиялық тұрғыдан таныды.
Білім жолы, баспасөз, Мәскеу кезеңі
Уфа — «Ғалия»
Уфадағы білім деңгейі жоғары Медресе «Ғалияға» түсіп, мұнда татардың белгілі жазушысы, ұстаз Ғалымжан Ибрагимовтың назарын аударады. Ибрагимов Мағжанның талантын танып, қолдау көрсетеді.
Алғашқы кітап
Ұстазының жәрдемімен Қазан қаласында Мағжанның алғашқы жыр жинағы «Шолпан» жарық көреді.
Семинария және жаңа белес
Ибрагимовтың кеңесімен Омбыдағы мұғалімдер семинариясына түседі. Осы кезеңде Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлынан дәріс алып, шығармашылық көкжиегін кеңейтеді.
Шығыс пен Абай мектебі
Медреседе Бегишевтен Шығыс халықтарының тарихын оқып, қазақ және татар әдебиетін меңгерді; Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Омар Һайям, Низами, Науаи секілді шығыс шайырларының мұрасымен танысты. 1909 жылы баспадан шыққан Абай өлеңдерін оқып, «Атақты ақын, сөзі алтын хакім Абайға» атты өлең арнады.
Қоғамдық іске араласуы және шығармашылық өрлеу
«Бірлік» ұйымы жұмысына белсене қатысып, «Балапан» қолжазба журналын шығаруға атсалысты. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы секілді Алаш қайраткерлерімен байланыс орнатып, «Қазақ» газетіне өлеңдерін жариялады.
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі саяси ахуалға сай қоғамдық өмірге белсенді араласып, Ақмола облыстық қазақ съезін өткізуге қатысады, облыстық қазақ комитеті құрамына сайланады. Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысып, Бірінші жалпықазақ съезінің шешімі бойынша Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылады.
Мәскеу: терең ізденіс
1923–1927 жылдары Мәскеуде Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқып, орыс және Батыс Еуропа әдебиетін терең зерттейді, мәдени орта өкілдерімен жақын танысады. Ол редакциялық жұмыстарда («Шолпан», «Сана», «Ақ жол») қызмет атқарған тұстарында да, Мәскеуде оқыған жылдарында да шығармашылық ізденістен қол үзбейді.
Сын, айыптау, қуғын-сүргін
Орынсыз сын және «Сәлем хат»
Мәскеуде жүргенде ақын шығармалары орынсыз сынға ұшырайды. 1924 жылғы 24 қарашада Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде қазақ жастарының жерлестік ұйымы жиналыс өткізіп, Мағжанның 1922 жылы қазанда және 1923 жылы Ташкентте шыққан жыр жинақтарын талқыға салады. Ақын шығармаларын теріске шығаратын қаулы қабылданып, ол 1925 жылғы 14 ақпанда «Еңбекші қазақ» газетінде жарияланған.
Осы жағдайдан көңілі жабыққан ақын «Сәлем хат» өлеңін жазады; ол «Тілші» газетінде басылады. Бұған жауап ретінде 1924 жылғы 19 желтоқсанда «Еңбекші қазақ» газетінде Сәбит Мұқановтың ескертпесімен «Сәлемге сәлем» атты жауап өлеңі жарық көреді.
Оқу-ағарту және «Батыр Баян»
1918–1919 жылдары Петропавл уездік земство басқармасында қызмет етеді. 1919–1923 жылдары Ақмола губерниялық «Бостандық туы» газетінде, «Шолпан», «Сана» журналдарында, «Ақ жол» газетінде жұмыс істеп, халық ағарту ісіне белсене араласады. Осы кезеңде көпшілікке кеңінен танылған «Батыр Баян» поэмасын жазып, жариялайды.
Тұтқындалу және қайғылы аяқталу
1927–1929 жылдары Бурабайда, кейін Қызылжарда оқытушылық қызмет атқарады. 1929 жылы «Алқа» атты жасырын ұйым құрды деген айыппен Мәскеудегі Бутырка түрмесіне қамалып, 10 жылға айдауға кесіледі. 1936 жылы М.Горький мен Е.Пешкованың араласуымен бостандыққа шығып, Қазақстанға оралады.
Петропавл қаласында мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ береді, бірақ көп ұзамай саяси себептермен жұмыстан босатылады. 1937 жылы наурызда Алматыға келіп, аударма ісімен айналысады. 1938 жылы қайта тұтқындалып, ату жазасына кесілді.
Ахмет Байтұрсынұлы: ұлт ұстазының жолы
Ахмет Байтұрсынұлы — ағарту ісі мен ұлттық ой-сананың жаңғыруына өлшеусіз үлес қосқан қайраткер. Аңыз-әңгімелерде атасы Шошақ Ахмет дүниеге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын қойғаны айтылады.
Негізгі тұлға
Ахмет Байтұрсынұлы
1872–1937
Білім және ұстаздық
Әкесінің інісі Ерғазы Ахметті Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Ол 1891 жылы оқуын аяқтап, Орынбордағы төрт жылдық мектепке түседі. 1895–1909 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде мұғалім болып, Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші қызметін атқарады.
1905 жыл: саяси серпіліс
Байтұрсынұлының саяси күрес жолына түсуі 1905 жылмен тұспа-тұс келеді. Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14 500 адам қол қойған Қарқаралы петициясының авторларының бірі болды. Петицияда жергілікті басқару, сот, білім беру ісін қазақ мүддесіне сай өзгерту, ар-ождан және дін бостандығы, цензурасыз газет шығару, баспахана ашу, Дала ережесін жаңарту және қазақ жеріне қоныс аударуды тоқтату сияқты талаптар көтерілді.
Тұтқындау және Орынборға жер аудару
1909 жылы 1 шілдеде губернатор Тройницкийдің бұйрығымен тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Ресей ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ақпанда оны қазақ облыстарынан тыс жерге жер аудару туралы шешім қабылдайды. Осыған сәйкес Байтұрсынұлы 1910 жылы 9 наурызда Орынборға келіп, 1917 жылдың соңына дейін сонда тұрады.
Қоғамдық-саяси қызмет және «Қазақ» газеті
«Қазақ» газеті және ұлтты ояту
Орынбор кезеңі — Байтұрсынұлының қоғамдық-саяси қызметінің ең құнарлы шағы. Ол 1913–1918 жылдары Әлихан Бөкейхан және Міржақып Дулатұлымен, сондай-ақ қазақ зиялыларының қолдауымен тұңғыш жалпыұлттық «Қазақ» газетін шығарып, жұртты өнер-білімге шақырды. Бұл қызмет патша үкіметінің қатаң жандармдық бақылауында жүрді.
Алаш және мемлекеттік ой
1917 жылғы өзгерістер кезінде Байтұрсынұлы Қазақ съездері мен Қазақ комитеттері сияқты тарихи үдерістердің бел ортасында болды. «Қазақ» газеті арқылы саяси-теориялық бағыт-бағдар берді. Ол Алаш партиясы бағдарламасын даярлаған шағын топ құрамында болды.
Екінші жалпықазақ съезі оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның төрағасы етіп Байтұрсынұлын бекітті. 1919 жылдың наурызына дейін Алашорда үкіметінің Торғай облысы бөлімінің мүшесі болды.
Кеңес билігімен келіссөз және мемлекеттік қызмет
1919 жылы наурызда Алашорда атынан Мәскеуге Кеңес үкіметімен келіссөзге аттанып, сол жылдың шілдесінде РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-революциялық комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалды. Оның ықпалымен Алашорда басшылары мен мүшелеріне кешірім жарияланды.
1920 жылы В.И. Ленинге Қазақстанды басқарудағы алғашқы қадамдарды қатал сынға алған хат жолдады. Қазревком мүшесі ретінде Қазақстанның Ресеймен шекарасының қалыптасуына белсенді араласты. Сондай-ақ Қостанай уезін Челябі облысына қосу туралы 1919 жылғы шешімге қарсы саяси наразылығы уездің Қазақстан құрамына қайтарылуына негіз болды.
Ағарту саласындағы басшылық
1920–1921 жылдары Қазақ АКСР-інің халық ағарту комиссары болды. 1922–1925 жылдары Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияны, Академиялық орталықты басқаруға атсалысты, Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы қызметін атқарды.
Ол мемлекеттік қызметпен қатар ұстаздық еңбегін де жалғастырып, 1921–1925 жылдары Орынборда, 1926–1928 жылдары Ташкентте қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихынан дәріс берді. 1928 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына профессор болып ауысады.
Қуғын, айдау, ақталмаған үкім
1929 жылғы тұтқындау және үкімдер
1929 жылы 2 маусымда Байтұрсынұлы 43 Алаш қайраткерімен бірге Алматыда тұтқындалып, тергеу үшін Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтіледі. ОГПУ үштігінің 1930 жылғы 4 сәуірдегі шешімімен ату жазасына кесілді. Кейін бұл үкім бірнеше рет өзгертіліп, 1931 жылы қаңтарда 10 жылға лагерьге ауыстырылды, 1932 жылы қарашада 3 жылға Архангельскіге жер аудару туралы шешім шығарылды.
Мерзімінен бұрын босау және жұмыссыз қалдыру
1933 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты қалған мерзімін Батыс Сібірде айдауда жүрген отбасымен бірге өткізуге рұқсат етіледі. 1934 жылы М.Горькийдің жұбайы Е.П. Пешкованың көмегімен отбасымен мерзімінен бұрын босап, Алматыға оралады. Алайда тұрақты жұмысқа қабылданбай, әртүрлі мекемелерде қысқа мерзімдік қызметтер атқаруға мәжбүр болады.
1937 жыл: қайта қамау
1937 жылы 8 тамызда қайтадан қамауға алынып, екі айдан соң — 8 желтоқсанда — атылды.
Түйін
Мағжан Жұмабаев пен Ахмет Байтұрсынұлы — қазақтың әдеби ойы мен ұлттық санасының биіктеуіне қызмет еткен алыптар. Екеуінің де тағдыры шығармашылық пен ағартушылық өрлеу арқылы басталып, ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргіннің қасіретті шындығымен аяқталды.