Адамзат тарихындағы екінші ірі еңбек бөлінісі
Бухгалтерлік есеп — дүниежүзіндегі кез келген ұйымның бухгалтериясында жүргізілетін нақты жұмыстың мәнін айқындап, оны бағалауға мүмкіндік беретін жүйе. Қоғам дамыған сайын бухгалтерлердің алдында үш негізгі міндет тұрақты түрде тұрады:
- Есепті барынша ақпаратты әрі дәл жүргізу;
- Оның қарапайым әрі арзан болуына қол жеткізу;
- Шаруашылық өміріндегі деректер жөнінде дер кезінде ақпарат алу.
Бұл міндеттер көбіне бір-біріне қайшы келеді. Себебі меншік иесінің, әкімшіліктің, қызметкерлердің, бағынышты тұлғалардың, кредиторлар мен дебиторлардың мүдделері әрдайым үйлесе бермейді. Осы қайшылықтар есеп регистрлерінде міндетті түрде көрініс табады. Сондықтан кейбір тараптардың бухгалтерге реніш білдіруі немесе есепке көңілі толмауы — жиі кездесетін құбылыс.
Есептің нақты қашан пайда болғанын дәл айту қиын. Оның туындауының басты алғышарты — адамдар арасындағы экономикалық қатынастардың дамуы. Дегенмен бухгалтерлік есептің қалыптасу тарихын шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады.
Бухгалтерлік есептің қалыптасу кезеңдері
- Ежелгі дүние
- Ортағасырлық кезең
- Ренессанс дәуірі және қосарлы бухгалтерияның пайда болуы
- Ғылым ретінде қалыптасуы (XIX ғасырдың екінші жартысы)
- XX ғасыр — бухгалтерлік есептің үдемелі (интенсивті) дамуы
Есеп техникасы және регистрлердің эволюциясы
Есеп және оны жүргізу техникасы әрдайым есептік регистрлердің түрлеріне тәуелді болды. Алғашқы сауда операциялары б.з.д. 3200 жылдары саз кестелерде (таблицаларда) тіркелгені белгілі. Бұл — есептегі жүйелі тіркеудің ерте қалыптасқанын көрсетеді.
Ежелгі материалдар
- Ежелгі Мысырда папирус хронологиялық тіркеудің дамуына жол ашты.
- Бес мың жыл бұрын піл сүйегінен жасалған кестелер қолданылды.
- Грекия мен Римде балауыз кестелер, мыс тақталар, кенеп, пергамент және папирус пайдаланылды.
Өңірлік тәжірибелер
- Ерте Үндістанда сапты аяқтар шот-регистр ретінде қолданылып, ішіне уақ тастар салынған (бастапқы құжаттарға ұқсас тәсіл).
- Галияда керамикалық тас тақталар мен қыш сынықтары пайдаланылды.
- Перуде деректерді белгілеу үшін жіптер қолданылған.
Кейінірек кодекс-кітаптар пайда болып, есеп жүргізу біртіндеп жүйелене түсті. Қытайда бухгалтерлік есепті жүргізудің өзіндік ерекшеліктері өте ерте кезеңде қалыптасқан: бұл тәжірибенің тарихы шамамен 8000 жылға жетеді деп қарастырылады.
Еңбек бөлінісі және есептің дамуына ықпалы
Адамзат тарихындағы алғашқы ірі еңбек бөлінісі — жер иеленуші қауымнан мал бағушылардың бөлініп шығуы — тұрақты сипат алған экономикалық айырбастың пайда болуына негіз қалады. Бұл айырбас қатынастары есеп жүргізудің қажеттілігін күшейтті.
Екінші ірі еңбек бөлінісі айырбастың одан әрі дамуына жағдай жасады: өнімнің белгілі бір бөлігі арнайы айырбас үшін өндіріле бастады, яғни тауарға айналды. Нәтижесінде айырбастың баламалылығы туралы түсінік қалыптасып, құн өлшемі туралы ұғым бекіді.
Маңызды қорытынды
Үшінші ірі еңбек бөлінісі — көпестер тобының бөлініп шығуы — сауданың қоғамдық маңызын арттырды. Сауда кеңейген сайын шаруашылық қызмет деректерін жүйелі түрде бейнелейтін бухгалтерлік теорияның пайда болуы мен дамуына нақты алғышарттар қалыптасты.