Аудиттің пайда болуы мен қалыптасуы туралы қазақша реферат
Нарықтық реформалар және жаңа бақылау қажеттілігі
Ел Президентінің Қазақстан халқына арналған «Қазақстан – 2030: барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы» Жолдауында XX ғасырдың 90-жылдарында республика экономикасында орын алған дағдарыстың себептері талданып, оны еңсерудің бағыттары көрсетілді. КСРО-ның күйреуі, радикалдық саяси-экономикалық реформалардың жүргізілуі және қазақстандық экономиканың әлемдік шаруашылық қатынастар жүйесіне енуі өндіріс көлемінің қысқаруына, өнімдер мен жұмыстардың (қызметтердің) бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуіне объективті алғышарттар жасады.
Дағдарыстың салдары
- дәстүрлі нарықтардың ығысуы;
- төлем қабілетсіздіктің күшеюі;
- шектен тыс инфляция;
- көптеген субъектілер қызметінің тоқтауы.
Ұзақ мерзімді бағдар
Қалыптасқан ахуалды ескере отырып, ұзақ мерзімді басымдықтардың бірі ретінде жоғары шетелдік инвестиция мен ішкі жинақ деңгейіне сүйенетін ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсім айқындалды. Мұндай өсім қаржылық тұрақтылықты күшейтіп, өндірісті әртараптандыруға және маңызды салаларға инвестор тартуға ықпал етеді.
Нарықтық экономиканың сипаттары
Әлемдік тәжірибе нарықтық экономиканың тиімділігін, ғылыми-техникалық жетістіктерді жедел енгізе алатынын және адамдардың қажеттіліктерін жан-жақты қанағаттандыруға бағдарланғанын көрсетті. Нарықтық қатынастарға тауар өндірушілердің экономикалық тәуелсіздігі, әкімшілік араласудың шектелуі, өндірістегі еркін экономикалық байланыстар және қоғамдық өнімнің айналымы мен тұтынудың кеңеюі тән.
Жоспарлы бақылаудан тәуелсіз аудитке дейін
Ұлттық экономиканы реформалау үдерістері шаруашылық қызметті басқаруда жаңа ұйымдық әрі бақылаушы-талдамалы құрылымдардың қалыптасуын талап етті. Қайта құрудың алғашқы жылдарында жоспарлы экономиканың дәстүрлі бақылау органдары арта түскен ақпараттық қажеттіліктерді қанағаттандыруда және барлық мүдделі тараптарды объективті мәліметпен қамтамасыз етуде өз мүмкіндіктерінің шектеулі екенін көрсетті.
Әкімшілік жүйедегі фокус
Әміршіл-әкімшілік модельде төменгі буынның жоғарыға қатаң бағынуы негізінен жоспардың орындалуын, операциялардың заңдылығын және мемлекет қарауындағы ресурстардың сақталуын тексеруге бағытталды.
Нарық жағдайындағы жаңа сұраныс
Нарықтық экономикада шаруашылық жүргізуші субъектілер серіктестермен, инвесторлармен, кредит берушілермен, меншік иелерімен, акционерлермен және өзге пайдаланушылармен тең деңгейде қарым-қатынас орнатады. Сондықтан шынайы, салыстырмалы және уақтылы ақпаратқа қажеттілік күрт өседі.
Аудитордың қосымша құны
Талап тек сәйкестікті тексерумен шектелмейді: субъектінің қызметін жақсартуға арналған ғылыми негізделген ұсыныстар, кәсіби кеңес және жоғары стандарттағы аудиторлық қызмет қажет болады.
Ұзақ қалыптасу үдерісі
Кәсіби аудиттің пайда болуы мен қалыптасуы — бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан ұзақ әрі көпқырлы процесс. Аудиттің қоғамдық рөлін түсіну үшін оның ұйымдастыру әдістемесін, теориялық негізін және мәнін айқындау маңызды. Нарықтық экономикаға өтпелі кезеңде қаржылық бақылау шаруашылық жүргізуші субъектілерді басқарудың негізгі құралдарының біріне айналды.
Қаржылық бақылаудың жаңа жүйесі: принциптер мен құрылым
ТМД елдерінде нарықтық қатынастардың дамуы өндіріс саласындағы бизнес үшін жаңа қаржылық бақылау жүйесін қалыптастыруға негіз қалады. Қаржылық-шаруашылық бақылауды түбегейлі жаңарту және тәуелсіз аудитті посткеңестік кеңістікте дамыту мына қағидаттарға сүйенеді:
- Бақылау объектілерін меншік түрлері мен қаржы көздері бойынша нақты ажырату.
- Бақылау субъектілерін мемлекеттік, қоғамдық, аудиторлық (тәуелсіз), ведомстволық (фирмалық) және ішкі шаруашылықтық деп бөлу.
- Мәселелер аясын айқындау: бюджеттің кірісі мен шығысын дұрыс қалыптастыру, есептіліктің анықтығы, өндірістік әлеуетті пайдаланудың тиімділігін арттыратын резервтерді табу және бағалау.
- Әрекет ету шекарасын белгілеу: мемлекеттік, жергілікті, қоғамдық, ішкі шаруашылықтық және тәуелсіз аудиторлық ұйымдар мен жекелеген аудиторлардың өкілеттілігі мен ықпалын нақтылау.
Аудит не үшін қажет болды: мүдделердің бөлінуі және ақпарат сапасы
Тарихи тұрғыдан аудиттің дамуы әкімшілік (ақпаратты жасаушылар) пен инвесторлар (ақпаратты пайдаланушылар) арасындағы мүдделердің бөлінуімен байланысты. Америкалық бухгалтерлер қауымдастығының зерттеулеріне сәйкес, аудитке қажеттілік төмендегі жағдайлардан туындайды:
Негізгі алғышарттар
- Әкімшілік пен пайдаланушылардың (акционерлер, кредит берушілер және басқа тұлғалар) мүдделері сәйкес келмеуі мүмкін, бұл ақпараттың объективтілігіне әсер етеді.
- Объективті емес ақпаратқа сүйенген басқарушылық шешімдер жағымсыз экономикалық салдарға әкелуі ықтимал.
- Ақпараттың шынайылығын бағалау үшін пайдаланушыларда әрдайым арнайы білім бола бермейді.
- Пайдаланушының ақпарат сапасын тікелей бақылауға уақыты мен ресурсы жеткіліксіз болуы мүмкін.
Аудиттің түпкі міндеті
Ақпаратты алу мен бағалаудағы қиындықтар аудиторлық қызметтің шекарасын нақтылайды. Аудиттің негізгі міндеті — қаржылық есептіліктің анықтығын қамтамасыз ету және пайдаланушыға ақпаратты тәуелсіз маманның кәсіби пікірі арқылы, бұрмалаусыз әрі сенімді түрде ұсыну.
Нәтиже: нарықтағы сенім күшейеді, тәуекел жақсырақ бағаланады, ал шешім қабылдау сапасы артады.