Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан батыр, би, шешен
Жарылғап Түйтеұлы туралы
Жарылғап Түйтеұлы (шамамен 1733 — ө.ж.б.) — Орта жүз құрамындағы Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан батыр, би, шешен. Ел жадында ол жоңғарларға қарсы шайқастарда ту ұстаған ер ретінде ерекше аталады.
Қысқаша түйін
- Арғын тайпасы, Қаракесек руынан шыққан батыр, би, шешен.
- 16 жасында Қаз дауысты Қазыбек биден бата алып, жорыққа аттанған.
- 1748 жылғы Қалба-Шаған шайқасында ерлігімен көзге түскен.
- Абылай хан, Қазыбек би, Қанжығалы Бөгенбаймен сөз қағыстырып, шешендік мұра қалдырған.
- Түркістанда жерленген; 1993 жылы Шет ауданында ас беріліп, Ақшатау кентінің орталық алаңына есімі берілген.
Ел ішіндегі атауы және даңқы
Жарылғап батырды әр өңір әрқалай атап, ерлігін өзінше дәріптеген. Қарашордада — Сеңкібай, Әлтекеде — Жидебай, Тобықтыда — Қараменде, Кернейде — Жарылғап деп танып, оны жоңғарларға қарсы соғыста ту ұстаған батырлардың қатарында мадақтайды.
Тегі, тәлім алған ортасы
Жарылғап батырдың әкесі Түйте XVIII ғасырдың басында ноғайлармен бірге Ресей отаршылдарына қарсы күрескені айтылады. Бұл дерек Жарылғаптың ерлік жолының қалыптасуына ықпал еткен орта мен рухани бағытты аңғартады.
Маңызды дерек: Жарылғап 16 жасында Қаз дауысты Қазыбек биден бата алып, жорыққа аттанған.
Шайқастардағы ерлігі
1748 жылғы Қалба-Шаған шайқасында Жарылғап батыр кебін қалмақты жеңіп, ерлігімен көзге түскен. Ел аузындағы деректер оның ұрыс даласында қайсарлық пен тәртіпті қатар ұстанғанын, сарбаз рухын көтере білгенін аңғартады.
Бөгенбай батырмен байланысы
Қанжығалы Бөгенбай батыр бірнеше шайқасты бірге өткерген үзеңгілес серігі Жарылғап батырдың баласына қызын ұзатып, құда болған. Бұл дерек олардың одақтастығы тек майданмен шектелмей, елдік қарым-қатынаспен де бекігенін көрсетеді.
Билік, шешендік және мұра
Жарылғап батыр ел билеген көсем, дауға түскен шешен ретінде де танылған. Ол Абылай ханмен, Қаз дауысты Қазыбек бимен, Қанжығалы Бөгенбаймен сөз қағыстырып, артында тағылымды шешендік сөздер қалдырған.
Жерленуі және кейінгі құрмет
Жарылғап Түйтеұлы Түркістанда жерленген. 1993 жылы қазіргі Қарағанды облысы, Шет ауданында Жарылғап батырға арнап ас беріліп, Ақшатау кентіндегі орталық алаңға батыр есімі берілді.
Қорытынды ой
Жарылғап Түйтеұлы — ел қорғаған батыр ғана емес, әділдік сөзін ұстаған би, көпке үлгі болған шешен. Оның есімі ұрыс даласындағы қайсарлықпен де, елдік сөздің салмағын танытқан тағылымымен де бағалы.
Есте сақтаңыз
Мәтінде келтірілген деректер ауызша тарих пен ел ішіндегі атауларға сүйенеді; нақты жылдар мен өмір деректері өңірлік нұсқаларда әрқалай берілуі мүмкін.