Мәдениет және өркениет ұғымы
Негізгі мақсат пен ұғымдар
Негізгі мақсат — мәдениет тарихы мен өркениет тарихының бірін-бірі толықтыратын ұғымдар екенін және өркениеттің қазіргі күнгі өмір сүру формасы ретінде қалыптасуын ғылыми тұрғыдан талдау.
Негізгі түсініктер
- мәдениет
- өркениет
- өркениет құрылымы
- трансформация
- механизм
- диалог
- коммуникация
- футурология
Мәдениет: ұғымы, өлшемі және кеңістігі
Мәдениет туралы әртүрлі ғылыми концепциялар мен тұжырымдар бар. Дегенмен мәдениет — философиялық ой-толғамдағы аса маңызды, терең теориялық мәні бар ұғымдардың бірі. Ол қоғам өмірінің көптеген салаларында жиі қолданылады. Сондай-ақ адамзат тарихын зерттеуде мәдениет мәселесін назардан тыс қалдырмайынша, толыққанды пайым жасау қиын.
Материалдық және рухани мәдениет
Көпшілік әдебиетте мәдениетті көбіне рухани және көркемдік салалармен байланыстырып қарастыру басым. Алайда мәдениет — адамның саналы әрекетінің көрінісі. Сондықтан оған рухани да, материалдық та жетістіктер кіреді.
- Материалдық мәдениет
- Еңбек құралдары мен қолмен, ақылмен өңделген еңбек заттарының барлығы. Олардың мазмұны мен түрі мәдени дамудың сатысын көрсетеді.
- Рухани мәдениет
- Миф, қисса, ертек, өлең-жыр, діни және ғылыми ұғымдар, дүниетанымдық жүйелер сияқты мән-мағыналық құндылықтар.
Мәдениеттің негізі — еңбек
Материалдық өндіріс рухани өмір секілді бір қалыпта тұрмайды: өндіріс қажеттілігі оның дамуын, жаңаша қалыптасуын туғызады және күрделендіреді. Мәдениеттің түп негізі — еңбек. Еңбек неғұрлым күрделі болған сайын, мәдениет те жаңа сипат алып отырады. Алғашқы еңбек бөлінісінен бүгінгі күнге дейін еңбек материалдық өндіріс мәдениетін жетілдірудің негізгі факторы болып келеді.
Адам, тарих және мәдени сабақтастық
Мәдениет адамсыз жасалмайды; адамның дамуы мәдениетпен тығыз байланысты. Осы өзара тәуелділікті нақты түсінгенде ғана мәдениеттің адамзат тарихындағы және жеке адам өміріндегі орнын толық ұғынуға болады.
Тарихи контекст: мәдениетті түсінудің шарты
Мәдениет тарихи процестермен ұштаса қалыптасады және сол процестердің тікелей туындысы болып табылады. Сонымен бірге оның айрықша ерекшелігі — өз бойындағы сабақтастықты терең сақтай білуі. Мәдениетті түсіну үшін тарихи дәуірді, оның өндірістік қатынастарын, өмір салтын және рухани дүниесінің ерекшеліктерін ажырата білу қажет.
Өткен уақыт мәдениеті — халықтық мұра. Ол адамның өткен жолын да, болашаққа өтудің сатысын да білдіреді. Сондықтан мәдени мұраны қазіргі сана деңгейі мен қоғамның бүгінгі болмысына сәйкес бағалау диалектикалық ойлауды талап етеді.
Мәдениет: объективті нәтиже, субъективті бастау
Мәдениет қандай түрде көрінсе де, оның мазмұны адамдық сипатта болады. Адам қызметі мәдениеттің субъективті мазмұнын айқындайды, ал мәдениет сол қызметтің объективті нәтижесіне айналады. Мәдениеттің материалдылығының өзі оның шығу көзінің адамға байланыстылығында: адамның өмір сүру тәсілі мен объективтік қызметі негізінде ғана мәдениет материалдық сипат алады.
Табиғат пен мәдениет: айырмашылық және жауапкершілік
Кең мағынада алғанда мәдениет адамдардың өндірістік қызметінің барлық салаларын қамтиды, өйткені еңбексіз адам тарихи процеске қатыса алмайды. Тар мағынада мәдениет кәсіби мамандығы бар адамдардың немесе кәсіби бірлестіктердің қызметі арқылы орнығады. Бұл екі пайым да негізді.
Табиғат мәдениеттен бұрын
Табиғат пен мәдениет әрдайым тең дәрежеде емес, олардың түбірлі айырмашылықтары бар. Табиғат мәдениеттен бұрын пайда болған және адам еркіне, санасына тәуелсіз. Ал мәдениет — адамдар қызметінің жемісі, адам қажеттіліктерін өтеуге бағытталған.
Адам мәдениеттің субъектісі ретінде әрдайым белсенділік танытады. Егер бұл белсенділік ақылға қонымды болса, мәдениет табиғаттың көркейіп, гүлденуіне демеу болады. Адамның табиғатқа қатынасы оның қоғамдық тіршілік тәсіліне негізделеді; осыдан адамның мәдени деңгейін бағалау қажеттілігі туындайды.
Табиғаттағы молды молайтып, азды аялай білу — мәдениеттің даму деңгейін танытатын маңызды көрсеткіш.
Мәдениет және өркениет: байланыс, динамика, қайшылық
Мәдениеттің мазмұндылығы рухани арақатынастан айқын көрінеді, өйткені адам санасының мәдени-тарихи түрінің негізі — философиялық дүниетаным. Мәдениет пен өркениет тарихта ұдайы қатар жүріп отырады: мәдени көрсеткіш жоғарылаған сайын, адам еркіндігі де арта түседі.
Өркениет өндіріс пен прогреске тәуелді
Өркениеттіліктің өндірістік дамусыз орнығуы мүмкін емес. Өндірісті дамыту — жаңа материалдық және рухани қазыналар жасау, ал бұл өз кезегінде күрделі қоғамдық қатынастарды қамтиды. Сонымен бірге мәдениет пен өркениеттің өзара байланысының сипаты қоғам құрылысына қарай өзгеріп отырады: антагонистік қоғамдарда олардың арасында терең қайшылықтар туындауы мүмкін.
Жеке адам және мәдениет
Мәдениет мәселесінде жеке адам мен мәдениет арақатынасы ерекше рөл атқарады. Жеке адам мәдениеттің әрі субъектісі, әрі объектісі. Бұл ұғымдар бір-біріне жақын болғанымен, тең емес.
Өркениеттілік терминінің қолданылуы
- Кең мағынада: алғашқы қауымдық құрылыстан таптық қоғамға көшу үдерісі.
- Тарлау мағынада: әрбір елдің өзіндік даму ерекшеліктері (мысалы, Үнді, Вавилон өркениеттері).
- Құндылықтық-мағыналық тұрғыда: жоғары техника мен ғылыми жетістіктердің қоғамдық прогреске қызмет етуі.
Жоғары дамыған техника мен ғылыми табыстар әртүрлі мақсатқа қолданылуы мүмкін; оларды өркениеттілік деңгейіне көтеретін нәрсе — қоғамдық прогреске қызмет еткізу.
Қоғам және мәдениет: өзара тәуелділік
Мәдениет пен қоғам өзара тікелей байланысты. Қоғамның даму сатысы оған сәйкес мәдениет деңгейімен сипатталады, ал мәдениет өз кезегінде қоғам жағдайына тәуелді. Кейде мәдениет қоғамның белгілі бір тармағын ғана қамтитын құбылыс ретінде сипатталады — бұл пікірдің де негізді тұстары бар.
Дүниежүзілік мәдени дамудың логикасы
Дүниежүзілік мәдениеттің дамуы — мәдениеттің бір сатыдан келесі сатыға көтерілуі. Бұл үдеріс қоғамдық-экономикалық формациялардың ауысуымен айқындалады, яғни мәдениеттің мазмұны қоғамдағы өзгерістерге тәуелді түрде жаңарып отырады.
Тақырыпты пысықтауға арналған сұрақтар
- 1 Мәдениет болашақты танудың жолы ретінде қалай түсіндіріледі?
- 2 Мәдениет және өркениет ұғымдарының айырмашылығы мен байланысы қандай?
- 3 Мәдениет пен руханияттың арақатынасы қалай сипатталады?