Қазақтың жүрегі
Көркем антропология: қазақ прозасындағы адам болмысына үңілу
Көркем антропология — төл әдебиетімізде әлі де жеткілікті зерттелмеген сала. Дегенмен оны өнертануда мүлде жаңа бағыт деуге келмейді: бұл арна жеке өнердің теориясы мен тәжірибесін талдауда антропология ғылымының жетістіктерін жинақтап, адам бейнесін тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Қазіргі қазақ прозасындағы көркем антропологиялық ізденістерді саралау — әр кезеңдегі әдеби үдерісте жазушылар жасаған антропологиялық образдарды ажыратып, адам тұлғасын тарихи, типологиялық және салыстырмалы-салғастырмалы аспектіде пайымдауға жол ашады. Соған қарамастан, қазақ әдебиетіндегі көркем антропология әлі күнге дейін өз бағасын толық алған жоқ.
Тәуелсіздік кезеңі және ұлттық идеяны кейіпкер арқылы ашу
Тәуелсіздік тұсындағы қазақ прозасында рухани болмысты ұлттық идея негізінде кейіпкер табиғаты арқылы ашуға бағытталған көркем антропологиялық ұмтылыстар кең өріс алды. Әсіресе адамның белгілі бір дене мүшесіне көркемдік салмақ түсіру арқылы ұлттық танымға тән қасиеттер мен көзқарастарға жету — әр автордың қолтаңбасын айқындайтын тәсіл ретінде көрінді.
Г. Шойбекова: «Бұрым» — детальдан символға
Г. Шойбекованың «Бұрым» атты әңгімесі көлемі шағын (екі бет шамасында) болғанымен, көтерген жүгі салмақты. Әңгімеде кейіпкер үш түрлі пайымды естиді:
Әкесі: «Бұрымыңды кескенің — ақылыңды кескенің».
Анасы: «Бұрымыңды кескенің — өмір жолыңды кескенің».
Құрбысы: «Бұрымыңды кескенің — жаңа өмірге келгенің».
«Осы үшеуінің қайсысы әулие?» — деп ойлайды ол.
Мұндағы қазіргі қазақ қызының типтік моделі біржақты емес: сырт көзге «төрт құбыласы тең» көрінгенімен, ішкі жан тепе-теңдігін таба алмай жүрген адам. Автор бүгінгі әйел тағдырын ой өзегіне айналдырып, уақыт тудырған жан дисгармониясына үңіледі де, ұлттық танымның бүгінгі шындығын ишаралайды.
Бұрым бұл жерде жай ғана деталь емес, символға айналады: ол қазақ әйелінің сұлулығын, ұлттық болмысын, дүниетанымын танытатын белгі іспетті. Кейіпкердің жалғыздығы да бір өлшемге сыймайды; бұл — әлеуметтік те, рухани да, психологиялық та күрделі жалғыздық.
«Бүйрек»: жақындық табиғаты және болмыстан тыс ықпал
Г. Шойбекованың «Бүйрек» әңгімесінің көркемдік әлемін тануда да антропологиялық пайым қажет. Мәтіндегі «бір бүйрегің бұрып тұр ма?», «бүйрегім бүлк ете қалды», «безбүйрек екенсің» секілді тіркестер — қазақ танымында бүйрекке мән берілуінің кездейсоқ еместігін аңғартады.
Автор кейіпкер сауалы арқылы жұмбақ тастап, шешімін финалда ашады. Негізгі ой — адамдар қарым-қатынасын тек махаббатпен ғана шектеп, тым жеңілдетіп жібермеу: адам мен адам арасында махаббаттан да биік табиғи туыстық, өзгеше жақындық болуы мүмкін.
Сондай-ақ, бір адамның бүйрегінің басқа ағзада өмір сүрсе де «іздесуі», екі бөтен болмыстың туыстасуы секілді желі арқылы шығарма адам жаратылысының біртуар даралығын, қайталанбас қасиетін және болмыстан тыс араласудың (жаратылысты зорлап өзгертудің) ықтимал зардабын көркем зерделейді.
М. Баймолда: «Көшпендінің жүрегі» — жүрек концепциясы және ұлттық аңсар
М. Баймолданың «Көшпендінің жүрегі» әңгімесінде автор екі кейіпкердің (екі орта, екі таным) айырмасын шағын деталь арқылы береді. Әуедегі ақша бұлт Сэмге қазақтың кең сахарасындай көрінсе, Томның көзіне тек ақша бейнесі болып елестейді.
Осы деталь арқылы суреткер психологиялық салыстыру жасайды: кеңістік қабылдауы — болмыс қабылдауы. Оқиға желісін құрап тұрған негізгі түйін — жүректің иесі қазақ жігіті Семсер Дәуіт екені. «Жүрекке әмір жүрмейді» дегеннің салмағы мұнда ерекше ашылады: жүрек — жай биологиялық мүше емес, ұлтқа, ата жұртқа, сағынышқа байланған рухани түйсік.
Әңгіме финалындағы драмалық реакциялар (Шарлоттаның ашуы, Томның күйзелісі) бір ғана идеяны қоюлатады: ағылшын миллиардерінің өмірін басқа арнаға бұрғызған күш — «бір кесек ет» ретінде алынған жүрек, бірақ ол — ата жұртын аңсаған қазақтың жүрегі.
Бұл туындының басты айырмасы — жүрек концепциясын көркемдік детальдан символдық рәмізге дейін көтере білуі, әңгіменің өзегін ұлттық идея мен қазақы танымға құруы.
«Ұлтабар»: салт-дәстүрдің астарындағы білім
Қазіргі прозадағы бұл бағытты толықтыра түсетін шығарма ретінде Г. Шойбекованың «Ұлтабар» повесін атауға болады. Автор қазақ танымындағы ұлтабарға ерекше мән бере отырып, оқиға желісін өрбітеді: ауылда мал сойылып, сыбаға таратылғанда жас келіндерге ұлтабар ұсыну дәстүрі жай эпизод емес, мәні терең ишара ретінде алынады.
«Ұлтабар жемеген қазақта әйел заты бар ма екен?» деген сауал арқылы шығарма «неге?» деген түйінге жетелейді. Автор мен кейіпкер бұл ырымның сырын ғылыми медицинадан іздеп, бабалардың ерте заманда-ақ оның қызметін, пайдасын танып-біліп, ырымға айналдырғанын пайымдатады.
Мұнда ұлтабар көркемдік деталь ретінде алынып, болашақ ұрпақтың рәмізіне айналады. Повестегі дәрігер әңгімесі арқылы автор: ғылымның біразы өз әдет-ғұрпымыздың, салт-дәстүріміздің ішінде тұрып-ақ, біз соны өзгеден іздеп адасып жүрміз деген ойды астарлап ұқтырады. Сонымен бірге, ырымның өзін ғана емес, оның төркінін және бүгінгі күнге пайдалы қырларын да ұмыт қалдырып бара жатқанымызды еске салады.
Қорытынды пайым
Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ прозасындағы көркем антропологиялық ерекшеліктер сан қырынан танылады. «Бұрым» мен «Көшпендінің жүрегі» ұлттық танымды штрих-детальдар арқылы бедерлеуге ұмтылса, «Бүйрек» пен «Ұлтабар» адам жаратылысының құпия қалтарысын ашуға, әрі болмыс пен дәстүр, ғылым мен интуиция тоғысындағы күрделі сұрақтарды қозғауға бейім.