Қысқа мерзімді қаржы инвестициялары кіші бөлімі
Қаржылық есептің басқарушылық мәні
Қаржылық есеп негізінде субъектінің қаржылық жағдайының нашарлау үрдісін дер кезінде анықтап, шаруашылық қызметтегі жағымсыз құбылыстардың алдын алуға болады. Сонымен қатар пайданы арттыру үшін ішкі резервтерді айқындап, оларды жұмылдырып, тиімді пайдалану табысқа жеткізеді.
Кәсіпорындағы қаржы қызметінің тұрақты әрі жүйелі жүргізілуі жоспарланған көрсеткіштерге қол жеткізуге жағдай жасайды. Өндірістік қызметтің үздіксіздігі қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етеді, ал бұл кәсіпорынның төлем қабілеттілігінің маңызды кепілі.
Субъектінің өміршеңдігінің басты шарты — қызметіне қажетті капиталдың жеткіліктілігі. Сондықтан қаржылық есеп ақпаратын пайдаланушылардың мүдделері әртүрлі болғанымен, олардың барлығына ортақ талап — сенімді әрі түсінікті ақпаратқа қол жеткізу.
Жалпы мақсаттағы қаржылық есеп беру
Пайдаланушылардың нақты ақпараттық қажеттіліктеріне сай жеке есепті талап ету мүмкіндігі бола бермейтін жағдайларда ұсынылатын есептілік жалпы мақсаттағы қаржылық есеп беру деп аталады. Мұндай есеп беру сыртқы тұтынушылардың ортақ қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталып, әсіресе капиталын ұйым қызметіне сеніп тапсырған инвесторлардың мүддесін қорғауға қызмет етеді.
Қаржылық есеп берудің негізгі нысандары
- Бухгалтерлік баланс
- Пайда мен залал туралы есеп
- Ақшалай қаражаттардың қозғалысы туралы есеп
- Меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп
- Есеп саясатының елеулі элементтері және түсіндірме ескертпелер
Қаржылық есеп беру — ұйымның қаржылық жағдайы мен қаржылық нәтижелерін құрылымдалған түрде ұсыну. Оның мақсаты — пайдаланушыларды экономикалық шешім қабылдауға қажет пайдалы ақпаратпен қамтамасыз ету, сондай-ақ басшылыққа сеніп тапсырылған ресурстарды басқару нәтижелерін көрсету.
Қаржы нарығы және қаржылық инвестициялардың рөлі
Қазақстанның нарықтық экономика жолымен дамуы барысында қаржылық инвестициялардың маңызы айрықша. Экономиканы көтеру үшін қаржылық инвестиция тарту — бүгінгі күннің өзекті бағыттарының бірі. Қазақстан Республикасының қаржы нарығы әлемдік деңгейде қалыптасу кезеңіндегі нарықтарға жатады.
Қаржы нарығының құрамдас бөліктері
Валюталық нарық
Шетел валюталарын айырбастау және тәуекелді басқару.
Құнды қағаздар нарығы
Акциялар, облигациялар және өзге құралдар айналысы.
Несие-капитал нарығы (ақша нарығы)
Қысқа мерзімді өтімділік және қарыз құралдары.
Асыл тастар нарығы (алтын нарығы)
Қорғаныш активтері және бағалы металдар саудасы.
Қаржы нарығының айрықша бөлігі — құнды қағаздар нарығы. Қаржылық инвестициялар осы нарықпен тікелей байланысты. Қазақстанда акционерлік қоғамдар, сақтандыру ұйымдары, инвестициялық қорлар және мемлекеттік емес зейнетақы қорлары құнды қағаздар нарығының әлеуетті қатысушылары саналады. Олардың бір бөлігі эмитент ретінде құнды қағаздар шығарса, енді бір бөлігі инвестор ретінде қаржы салады.
Эмитенттер және құнды қағаздардың түрлері
Жаңа технология енгізу, өндірісті жаңғырту, реконструкциялау ірі капитал салымдарын талап етеді. Бірақ өндірушілерде әрдайым жеткілікті капитал бола бермейді. Мұндай жағдайда кәсіпорындар қарыз капитал нарығына жүгініп, несиелер мен заемдарды тартады немесе акциялар мен облигациялар шығару арқылы капитал жинақтайды. Құнды қағаздарды шығарып, капитал тартуды көздейтін заңды тұлғалар эмитент деп аталады.
Эмитентке қарай жіктелуі
Мемлекеттік
Мемлекеттің ішкі және сыртқы қарыздарына байланысты шығарылады.
Муниципалдық
Жергілікті атқарушы органдар шешімімен жергілікті бюджет арқылы эмиссияланады.
Кооперативтік/корпоративтік
Компаниялардың қаржыландыру құралдары ретінде қолданылады.
Мемлекеттік құнды қағаздардың мақсаты
Үкімет мемлекеттік құнды қағаздарды шығару арқылы бюджеттік тапшылықты қысқартуға және инфляцияны тежеуге ұмтылады. Ал Ұлттық Банк айналымдағы ақша қаражаттарының қозғалысын реттеуді көздейді.
Ұлттық жинақ облигациясы
Халықтың жинағын тартуға бағытталған құрал.
МЕККАМ
Мемлекеттік қысқа мерзімді қазынашылық міндеттеме.
МЕОКАМ
Мемлекеттік орта мерзімді қазынашылық міндеттеме.
Муниципалдық құнды қағаздардың бағыты
Муниципалдық құнды қағаздар жергілікті деңгейдегі әлеуметтік және инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға бағытталады: ауруханалар, бала-бақшалар мен мектептер, тұрғын үй құрылысы, жол сапасын жақсарту және өзге де аймақтық міндеттер.
ХҚЕС: халықаралық қаржылық есеп берудің ортақ тілі
Қазақстанның әлемдік экономикалық қауымдастыққа интеграциялануына байланысты бухгалтерлік есеп жүргізу мен қаржылық есеп беруді жасау қағидаларын халықаралық талаптарға жақындату қажеттілігі күшейді. Әсіресе шетелдік инвесторлар үшін есептіліктің түсінікті әрі салыстырмалы болуы маңызды. Осы тұрғыда қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары (ХҚЕС) кәсіби іскерлік қарым-қатынастың жалпы қабылданған тілі болып саналады.
ХҚЕС құрамына кіретін құжаттар
- 1 Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттары (IAS)
- 2 Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары (IFRS)
- 3 Стандарттарды түсіндіруге арналған ресми түсіндірмелер (интерпретациялар)
- 4 Тұрақты комитеттер әзірлейтін түсіндірмелер мен әдістемелік құжаттар
ХҚЕС жүйесі қаржылық есеп беруді жасауға қатысты негізгі мәселелердің басым бөлігін қамтиды. Қолданыстағы стандарттар құрамы уақыт өте реттеліп, жаңартылып отырады.
Қаржылық инвестициялар: ұғымы және жіктелуі
Қаржылық инвестициялар — субъектінің табыс алу мақсатында пайдаланатын активтері. Табыс пайыздар, роялти, дивидендтер, жалдау ақысы түрінде болуы мүмкін, сондай-ақ инвестицияланған капиталдың өсімі немесе өзге де экономикалық олжа ретінде көрінеді. Қаржылық инвестицияларға кей жағдайда пайдаланылмай тұрған жылжымайтын мүлік те жатқызылады (инвестициялық жылжымайтын мүлік ұғымына сәйкес).
Бағалы қағаздардың негізгі топтары
Ақшалай бағалы қағаздар (борыштық)
Вексельдер, депозиттер, жинақ сертификаттары және т.б. Әдетте қысқа мерзімге беріледі (бір жылдан аспайды), табыс көбіне номиналдан төмен сатып алу есебінен қалыптасады.
Күрделі бағалы қағаздар
Үлестік және ұзақ мерзімді капиталға қатысу құралдары: жай және артықшылықты акциялар, сондай-ақ облигациялар және өзге борыштық құралдар.
Инвестиция көздері
- Жаңадан жасалған құн (таза табыстың жинақталған бөлігі)
- Амортизацияның қорлануы (жинақталған амортизация)
- Кредиттік ресурстар
Инвестицияларды кең таралған жіктеу белгілері
Мерзімі бойынша
Қысқа мерзімді (1 жылға дейін), ұзақ мерзімді (1 жылдан көп), мерзімсіз.
Тағайындалуы бойынша
Қаржылық (құнды қағаздарға), нақты (негізгі капиталға, қорларға).
Шығарылым сипаты бойынша
Эмиссиялық және эмиссиялық емес.
Меншік формасы бойынша
Мемлекеттік және корпоративтік.
Айналыс сипаты бойынша
Нарықтық және нарықтық емес.
Тәуекел деңгейі бойынша
Аз тәуекелді немесе жоғары тәуекелді.
Негізгі тәуекел түрлері
Капитал тәуекелі
Инвестицияны толық көлемде шығынсыз қайтармау қаупі.
Уақытша тәуекел
Қолайсыз уақытта сатып алу/сату салдарынан шығынға ұшырау қаупі.
Заңнамалық өзгерістер тәуекелі
Нормалардың өзгеруі нәтижесінде шығындар туындау ықтималдығы.
Өтімділік тәуекелі
Инвестицияны өткізу кезінде бағалық ысырапқа ұшырау қаупі.
Нарықтық тәуекел
Нарық құлдырауына байланысты актив құнының төмендеуі.
Кредиттік (эмитент) тәуекелі
Эмитенттің негізгі қарызды немесе сыйақыны төлей алмауы.
Пайыздық тәуекел
Пайыз мөлшерлемелерінің өзгеруі салдарынан шығынға ұшырау.
Валюталық тәуекел
Шетел валютасындағы активтер бойынша айырбас бағамы тәуекелі.
Инвестициялардың қосымша түрлері
Тікелей
Басқа субъектінің жарғылық капиталындағы үлеске салым.
Портфельдік
Субъект иелігіндегі құнды қағаздар жиынтығы.
Венчурлік
Жоғары тәуекелді, тез өсімді жобаларға бағытталған инвестициялар.
Қаржылық инвестициялар есебі: стандарттар және шоттар
Қаржылық инвестициялардың есебі ХҚЕС талаптарына сәйкес жүргізіледі, соның ішінде қаржы құралдарын тану, бағалау және ақпаратты ашу тәртібі маңызды орын алады. Есеп жүйесінде қысқа және ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияларға арналған шоттар қарастырылған.
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар (1100–1150)
| Шот | Атауы | Мазмұны |
|---|---|---|
| 1110 | Қысқа мерзімді ұсынылған қарыздар | Мерзімі бір жылға дейін берілген қарыздар. |
| 1120 | Саудаға арналған қысқа мерзімді қаржы активтері | Қысқа мерзімді бағалық ауытқулардан пайда табу мақсатындағы активтер (туындылар хеджирлеуден басқа жағдайда осы санатта). |
| 1130 | Өтеуге дейін ұсталынатын қысқа мерзімді инвестициялар | Тіркелген төлемдері және өтеу мерзімі бар, өтеуге дейін ұстауға ниеті мен қабілеті бар активтер. |
| 1140 | Сату үшін қолда бар қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар | Жоғарыдағы санаттарға кірмейтін қысқа мерзімді инвестициялар. |
| 1150 | Өзге қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар | Алдыңғы топтарға кірмеген өзге инвестициялар. |
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар (2000–2040)
| Шот | Атауы | Мазмұны |
|---|---|---|
| 2010 | Ұзақ мерзімді берілген қарыздар | Мерзімі бір жылдан асатын қарыздар. |
| 2020 | Өтеуге дейін ұсталатын ұзақ мерзімді инвестициялар | Тіркелген төлемдері және өтеу мерзімі бар, өтеуге дейін ұстауға ниеті мен қабілеті бар активтер. |
| 2030 | Сатуға арналған қолда бар ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар | Берілген қарыздар/дебиторлық берешек және өтеуге дейін ұсталатын инвестициялар санатына кірмейтін активтер. |
| 2040 | Өзге ұзақ мерзімді қаржылық активтер | Өзіндік құн бойынша есепке алынатын еншілес ұйымдарға инвестициялар және т.б. |
Міндеттемелер, кірістер және шығыстар бойынша мысал шоттар
Міндеттемелер
- 3380 — Төлеуге қысқа мерзімді сыйақылар
- 3390 — Өзге қысқа мерзімді кредиторлық берешек
Кірістер
- 6120 — Дивидендтер бойынша кірістер
- 6140 — Инвестициялық жылжымайтын мүлік операцияларынан кірістер
- 6410 — Қауымдастырылған ұйымдар пайдасының үлесі
- 6420 — Бірлескен ұйымдар пайдасының үлесі
Шығыстар мен залалдар
- 7310 — Сыйақылар бойынша шығыстар
- 7410 — Активтердің шығуынан алынатын шығыстар
- 7610 — Қауымдастырылған ұйымдардың залалындағы үлес
- 7620 — Бірлескен ұйымдардың залалындағы үлес
Бақылау және еншілес ұйымдарға инвестициялар
Шаруашылық жүргізуші субъект басқа ұйымдарды акциялар сатып алу немесе үлестік қатысу арқылы қаржыландыра алады. Қазақстан Республикасы заңнамасына сәйкес, басқа заңды тұлғаның жарғылық капиталын қалыптастыруға қатысқан ұйым белгілі бір жағдайларда негізгі тұлға ретінде танылады. Негізгі тұлға еншілес ұйымға 100% немесе 90% деңгейінде бақылау орната алатын жағдайлар кездеседі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1 «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 28 ақпандағы №234 Заңы. Қазақстан Республикасы Парламентінің Жаршысы, 2007 ж. №4, 32-құжат; «Егемен Қазақстан», 2007 жылғы 12 наурыз, №63–64.
- 2 Ряжнова О.В. Международные стандарты бухгалтерского учета и финансовой отчетности. М., 2002.
- 3 Тулешова Г.К. Халықаралық стандартқа сәйкес қаржылық есеп және есептілік. Алматы, 2005 (1–2 бөлім).