Лидерге тән қасиеттер

Кіріспе

Бүгінде лидерлік мәселесі көптеген ғылым салаларында жан-жақты зерттеледі. Психология лидердің тұлғалық ерекшеліктерін талдаса, әлеуметтану оны әлеуметтік жүйе тұрғысынан қарастырады. Әлеуметтік психология лидерлікті әлеуметтік және психологиялық факторлардың өзара ықпалдасу процесі ретінде түсіндіреді. Ал саясаттану саяси лидерлікті билік феномені ретінде зерттеп, оның табиғатын, қызмет ету механизмдерін және қоғамға ықпалын айқындайды.

Маңызды тезис

Ғалымдардың пайымдауынша, халықтың сеніміне ие болатын басшы туа біткен қабілеттерді тәрбиемен, біліммен және жауапкершілікпен ұштастыра білуі тиіс: ойы ұшқыр, жады берік, сөзі анық, үйренуге құштар және қарапайымдықты сақтайтын тұлға ғана тұрақты ықпал қалыптастыра алады.

Лидерлік саяси салада көбіне саяси басқарудың өзегі ретінде көрінеді. Дегенмен көшбасшылық тек жеке тұлға қасиеттерімен шектелмейді: мемлекет пен қоғам да стратегиялық бағыт, институционалдық тұрақтылық және ортақ мақсаттарға жұмылдыра алу қабілеті арқылы өз «лидерлік» әлеуетін көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, лидерлікті иелену және сақтаудың заңдылықтарын, сондай-ақ халықаралық жүйедегі ұйымдастырушылық үрдістер мен тұрақты дамуға қатер төндіретін факторларды талдау маңызды.

Саяси лидерлік: типтері, қасиеттері, қызметтері, белгілері мен сапалары

Саяси қызметтің ажырамас компоненті — саяси лидер. Өйткені кез келген саяси белсенді топ өз ішінен ықпал ете алатын, ұйымдастыратын және бағыт беретін тұлғаларды алға шығарады. Саяси лидерліктің табиғаты күрделі: оның тамыры көне дәуірлерден бастап консулдар, императорлар, корольдер феноменін зерделеген ойшылдардың еңбектеріне дейін барады.

Лидер ұғымы

Лидер (ағылш. leader — «бастаушы») — бірлестік мүддесін іске асыруға бағытталған ортақ қызметті біріктіру үшін басқаларға ықпал ете алатын адам.

Неге лидерлік билікпен байланысты?

Лидерлік — биліктің ерекше формасы: ол адамдарды тек мәжбүрлеу арқылы емес, көбіне ерікті келісім, сенім және бедел арқылы әрекетке жұмылдырады.

Лидерге тән негізгі қасиеттер

Жауапкершілікті сезіну және бастаған істі соңына дейін жеткізуге ұмтылу.
Мақсатқа жетудегі табандылық пен күш-қайрат.
Бастамашылдық және шешім қабылдауда дербестік.
Өзіне сенімділік және ықпал ету қабілеті.
Шешім салдарын өз мойнына алу, тәуекелді бағамдау.
Топтық фрустрация мен ыдырауға қарсы тұра алу.

Саяси лидерліктің деңгейлері

1) Шағын топ лидері

Қоғамда ықпалы жоғары, мүдделері ортақ шағын топқа жетекшілік етеді.

2) Қозғалыс/ұйым/партия лидері

Белгілі бір әлеуметтік топтың қажеттіліктерін саяси түрде ұсынуға және ұйымдастыруға қабілетті тұлға.

3) Мемлекеттік деңгейдегі лидер

Биліктік қатынастар жүйесінде әрекет ететін, кең өкілеттігі бар саясаткер.

Негізгі ой

Лидерлік кездейсоқ билікті пайдалану емес. Ол ұзақ мерзімді ықпал мен жауапкершілікті, топпен тұрақты байланыс орнатуды және өзгермелі жағдайларда бағыт сақтай білуді талап етеді.

Лидердің негізгі қызметтері

Интегративтік: мүдделерді жинақтау, саяси бағдарлама қалыптастыру.
Шешім қабылдау: мақсатқа жеткізетін ұтымды нұсқаны табу және бекіту.
Байланыс орнату: билік пен қоғам арасындағы диалогты күшейту.
Жұмылдыру: көпшілікті нақты міндеттерді шешуге ұйымдастыру.
Прагматикалық: мақсат пен міндеттерді нақты әрекетке айналдыру.

Белгілері мен сапалары (5 деңгей)

1) Биологиялық

Тұқым қуалаушылық, темперамент, жыныс, денсаулық.

2) Психологиялық

Эмоция, ерік, жад, қабілет, интеллект, мінез.

3) Әлеуметтік-психологиялық

Мүдде, көзқарас, ұстаным, қарым-қатынас стилі.

4) Саяси-психологиялық

Саяси әлеуметтену, саяси таңдау, мінез-құлық үлгілері.

5) Әлеуметтік

Жалпы әлеуметтік ұстанымдар мен құндылықтарды білдіру деңгейі.

Лидердің психологиялық портреті және теориялар

Лидердің психологиялық портреті көбіне саяси лидерлердің психологиялық «өмірбаянын» талдау арқылы жасалады. Мұнда халықтардың әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері және олардың саясаттағы көріністері ескеріледі. Зерттеулер лидердің тұлғалық сипаттарының өте көп (жүзден астам) параметрлерін ажыратады, сол арқылы лидерлерді жіктеу мүмкіндігі артады.

Лидер мен басшы айырмашылығы

Басшы — ұйымды ресми түрде басқаратын тұлға. Ал лидер — ресмилікке тәуелсіз түрде бедел, сенім және ықпал арқылы топты соңынан ерте алатын адам. Кей жағдайда бұл екі рөл бір тұлғада тоғысады.

Лидерлік теориялары

Ұлы адам (харизматикалық) теориясы

Лидерлік туа біткен қасиеттер мен ерекше дарынға негізделеді деген түсінікке сүйенеді.

Ситуативті теория

Лидердің пайда болуы ортаға, уақытқа және нақты жағдайға байланысты. Яғни белгілі бір сәтте топтан суырылып шығып, қабілетін көрсете білу маңызды.

Тұлғалық–ситуативтік теория

Лидердің тұлғалық белгілері мен уәждері.
Жолын қуушылар үшін қалыптасатын «келбет» (қабылдану бейнесі).
Лидер рөлінің жағдайға сай сипаттары.
Ресми және құқықтық негіздердің болуы.

Үміткерлік–қарым-қатынастық теория

Белгілі бір жағдайда лидер стилінің ортаға сәйкестігі шешуші болады: бір ортада тиімді тәсіл өзге ортада нәтиже бермеуі мүмкін.

Саяси лидер тұлғасын талдауда ескерілетін өлшемдер

«Мен» тұжырымдамасы

Өзін-өзі бағалау, миссия сезімі, ішкі бағдар.

Уәждер мен қажеттіліктер

Мінез-құлыққа әсер ететін сұраныстар жүйесі.

Саяси сенімдер жүйесі

Құндылықтар, идеологиялық бағдар және мақсат.

Қарым-қатынас стилі

Командамен байланыс, келіссөз және ықпал ету тілі.

Стресс жағдайындағы әрекет

Қысымда өзін ұстай білу, тәуекелді басқару.

Өмірбаян және эволюция

Саяси тәжірибе, өзгерістерге бейімделу динамикасы.

Лидерліктің типологиясы

Лидерлік типологиясы шартты және әртүрлі критерий бойынша сараланады: рөліне қарай (программист, стратег, орындаушы, дем беруші), қызмет сипатына қарай (әмбебап, жағдайға бейім), стиль бойынша (демократиялық, авторитарлық, анархиялық) және кешенді жіктемелер.

М. Вебер бойынша легитимділікке негізделген типология

Дәстүрлі

Көсем, монарх секілді дәстүрге сүйенген билік.

Рационалды-заңды

Қолданыстағы заңдар мен рәсімдерге негізделген билік.

Харизматикалық

Ерекше бедел мен қабілетке сенім арқылы орнығатын билік.

Бағалау өлшемдері

Саяси лидерді бағалауда оның ұтымды шешім таба білуі, көпшілікті таңдалған жолдың дұрыстығына сендіруі және мақсатқа жету үшін ұйымдастыра алуы, сондай-ақ жаңашылдықты дер кезінде байқап, қоғамдық прогреске қолдау көрсетуі маңызды.

Лидер үшін көпшілікпен байланысты үзбеу, олардың мүддесін дәл сезіну және соған сәйкес әрекет ету шешуші рөл атқарады. Қоғамның саяси лидерді таңдауы — ұзақ мерзімді салдары бар жауапты қадам.

Қазақстандағы лидерлік

Қазіргі Қазақстан жағдайында саяси лидерлік бірнеше деңгейде көрінеді: жергілікті қауымдастық немесе топ шеңберіндегі ықпалдан бастап, саяси қозғалыс пен партия деңгейіне дейін, сондай-ақ жалпы мемлекеттік, аймақтық және жергілікті басқару деңгейлерінде жүзеге асады.

Президент институтының орны

Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Президент — мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын мемлекет басшысы және ең жоғары лауазымды тұлға. Ол Парламенттің келісімімен Премьер-министрді тағайындайды, Үкімет құрылымын айқындайды, мемлекеттік бағдарламаларды бекітеді, заңдарға қол қояды, Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы ретінде қауіпсіздік саласындағы органдардың бірқатарын құрады және белгілі жағдайларда заң күші бар актілер шығара алады.

Редакторлық ескерту

Бастапқы мәтінде Қазақстанның бірінші Президентіне қатысты бағалау тұжырымдары берілген. Қоғамдық-саяси тақырыптағы блог жазбасында мұндай пікірлерді дереккөздермен нақтылап, тепе-тең (бейтарап) стильде ұсыну дұрыс болады.

Қорытынды

Лидер — ортақ мүддені іске асыру үшін адамдарды бір мақсатқа жұмылдырып, ықпал ете алатын тұлға. Лидерлік туа біткен қабілеттермен ғана шектелмейді және «мәңгілік артықшылық» емес: ол — тұрақты түрде дәлелдеуді, қорғап отыруды қажет ететін мәртебе мен жауапкершілік.

Саяси қызмет пен саяси қатынастар әрқашан мақсатты және ұйымдасқан сипатқа ие. Сол себепті қоғамда ұжымдық ерік-жігерді жинақтап, қоғамдық идеяны алға бастайтын, ұжымдық әрекетті ұйымдастыратын беделді тұлғаға сұраныс пайда болады. Лидерлік саясаттың шығармашылық мазмұнынан туындайды және саяси жүйенің барлық деңгейінде қалыптасып, қызмет етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Дискин И.Е. Реформы и элиты: институциональный аспект. Общественные науки и современность, 1995, №6.
2. Испаев Л. Элита властвующая и духовная. Мысль, 1996.
3. Әбсаттаров. Саясат негіздері. А., 2011.
4. Рахметов Қ.Ж., Болатова А.Н., Исмағанбетова З.Н. Саясаттану. А.
5. Трофимов М.И. Политическое лидерство. Социально-политический журнал, 1991, №12.
6. Фред И. Личность и политика. Социально-политический журнал, 1991, №10.
7. Амеркулов Н. Посттоталитарная мифология правящей личности. Мысль, 1994, №9.
8. Штукина Т.А. К новому измерению феномена политического лидерства. Кентавр, 1995, №1.
9. Андреев С.С. Политический авторитет и политическое лидерство. Социально-политический журнал, 1993, №1–2.
10. Ильин В. Человек в тоталитарном обществе. Социально-политический журнал, 1993, №6–7.
11. Ибрагимов И. Каким быть лидеру у власти? Мысль, 1994, №3.
12. Ашин Г. Политическое лидерство: оптимальный стиль. Общественные науки и современность, 1993, №2.
13. Кадыржанов Р.К., Джунусова Ж.Х. және т.б. Политическое лидерство в современном Казахстане. А., 1998.
14. Козлов Г. Политическое лидерство. Мысль, 1993, №3.
15. Тулегулов А.К. Политическая элита Казахстана: анализ биографий. Саясат, 1998, №1.
16. Ашин Г.К. Основы элитологии. А., 1996.
17. Ашин Г.К. Правящая элита и общество. Свободная мысль, 1993, №7.

Мәтін редакцияланды: емле мен пунктуация түзетілді, құрылым айқындалды, қайталанатын сөйлемдер ықшамдалды және негізгі ұғымдар оқылымды форматта берілді.