Материалдарды есептеудің негізгі міндеттері
Қысқа мерзімді дебиторлық берешектер: мәні, жіктелуі және есепте көрсету
Дебиторлық берешек — кәсіпорынның басқа заңды немесе жеке тұлғалардан (сатып алушылардан, тапсырысшылардан және өзге контрагенттерден) тауарлар, жұмыстар, қызметтер үшін, сондай-ақ алдын ала төлемдер (аванс) бойынша алуға тиісті ақшалай талаптары. Берешегі бар тұлғалар дебиторлар деп аталады.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жағдайында дебиторлық берешектің пайда болуы — шаруашылық қызметтің табиғи (объективті) құбылысы. Әдетте ол шот-фактура және өзге бастапқы құжаттармен расталады.
Өтеу мерзіміне қарай
Дебиторлық берешек өтелетін уақытына байланысты қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болып бөлінеді. Есеп беру күнінен кейін бір жыл ішінде өтелетін берешек қысқа мерзімді активтер құрамында көрсетіледі.
Пайда болу сипатына қарай
Қалыпты берешек
Ұйымның өндірістік-шаруашылық қызметі барысында және қолданыстағы есеп айырысу нысандарына сәйкес пайда болатын берешек.
Ақталмайтын берешек
Мерзімінде төленбеген, есеп және қаржы тәртібінің бұзылуы, басқару мен бухгалтерлік есептегі кемшіліктер, ТМҚ жөнелтілуін бақылаудың әлсіздігі салдарынан қалыптасатын берешек.
Қысқа мерзімді дебиторлық берешек шоттары (мысал ретінде)
Қысқа мерзімді дебиторлық берешектер келесі шоттар аясында топтастырылады:
- 1200 — Қысқа мерзімді дебиторлық берешек
- 1210 — Сатып алушылар мен тапсырысшылардың қысқа мерзімді дебиторлық берешегі
- 1220 — Еншілес ұйымдардың қысқа мерзімді дебиторлық берешегі
- 1230 — Қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың қысқа мерзімді дебиторлық берешегі
- 1240 — Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі
- 1250 — Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі
- 1260 — Жалға беру бойынша қысқа мерзімді дебиторлық берешек
- 1270 — Алынуға арналған қысқа мерзімді сыйақылар
- 1280 — Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек
- 1290 — Күмәнді талаптар бойынша резерв
Дебиторлық берешек — актив ретінде
Дебиторлық берешек иелік ету құқығымен қатар заңды талап ету құқығына негізделген актив болып саналады. Яғни ол болашақта экономикалық тиімділік әкелуі ықтимал талаптарды білдіреді.
Негізгі құрамдас бөліктер
- Сатып алушылар мен тапсырысшылар
- Еншілес ұйымдар
- Қауымдастырылған және бірлескен ұйымдар
- Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелер
Өзге санаттар
- Қызметкерлер
- Жалға беру бойынша берешек
- Алынуға арналған сыйақылар
- Өзге дебиторлық берешек
Күмәнді талаптар және резерв құру
Салық заңнамасына сәйкес күмәнді талаптар деп Қазақстан Республикасының резиденттерімен (және ҚР-да тұрақты мекеме арқылы қызмет ететін резидент еместермен) тауар өткізу, жұмыс орындау, қызмет көрсету нәтижесінде пайда болып, талап туындаған сәттен бастап үш жыл ішінде қанағаттандырылмаған берешектер, сондай-ақ дебитор банкрот деп танылған жағдайда өтелмеген талаптар танылады.
Есептік тәсіл (matching) және тану қағидасы
Егер күмәнді дебиторлық берешектің пайда болуы ықтимал және оны сенімді бағалауға болса, ол есепте көрсетілуі тиіс. Сәйкестендіру (салыстыру) принципіне сай күмәнді берешек бойынша ықтимал шығындар есепті кезеңнің шығыстары ретінде танылады.
Күтілетін жағдай
Болжанатын шығындар операциялық шығыс ретінде танылады (күмәнді борыштар шығыстары).
Күтілмейтін жағдай
Түзету жасалмайды, берешек үмітсіз деп танылған кезде ғана есептен шығарылады (тікелей есептен шығару әдісі).
Резервті бағалау тәсілдері
1) Өткізу көлемінің пайыздық тәсілі
Үмітсіз берешектердің үлесі жалпы өткізу көлемінен пайызбен анықталады. Әдетте кемінде үш жыл деректерін салыстырып, төленбеген шоттар тәжірибесіне сүйене отырып пайыз белгіленеді.
2) Шоттарды төлеу мерзімі бойынша талдау (aging)
Барлық шоттар төлеу мерзіміне қарай топтастырылып, әр санатқа күмәнділік пайызы қолданылады.
- Өтеу мерзімі әлі келмеген
- 1–30 күн
- 31–60 күн
- 61–90 күн
- 90+ күн
Операциялар бойынша шоттар корреспонденциясы (үлгі)
| № | Шаруашылық операция | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 1 | Тауарлар, жұмыстар, қызметтер сатылды (ҚҚС 14% қоса) | 7010, 2110 | 8010, 1330, 3130, 6010 |
| 2 | Сатылған тауарларға (жұмыс, қызмет) вексель алынды | 1130 | 2110 |
| 3 | Алынуға тиесілі сыйақы (марапаттау) сомасы есептелді | 1270 | 4420 |
| 4 | Ай сайынғы сыйақы сомасы табыс ретінде танылды | 3520 | 6120 |
| 5 | Мерзімі жеткеннен кейін вексель және сыйақы сомасы өтелді | 1030 | 1130, 1270 |
Ескерту: үлгілік мазмұнда берілді (ұйым деректері негізіндегі құрылым).
Қорлар (тауарлық-материалдық қорлар): мазмұны және есептің негізгі міндеттері
Қорлар — ұйымның ағымдағы активтері құрамындағы дайын өнім, сатып алу үшін алынған тауарлар, жолдағы тауарлар, аяқталмаған өндіріс, өндірісте қолданылатын материалдар, қосалқы бөлшектер, отын, ыдыс және ыдыстық материалдар, жартылай фабрикаттар және басқа да құндылықтар.
Өндіріс құралдарымен салыстырғанда қорлардың ерекшелігі — олар өндірісте пайдаланылған кезде өздерінің бастапқы құнын толықтай өндірілетін өнімнің өзіндік құнына ауыстырады. Көп жағдайда өнімнің өзіндік құнының елеулі бөлігі еңбек заттарының (материалдардың) құнынан тұрады.
Қорлар есебінің нормативтік негізі
Қорлар есебі ҚЕХС (IAS) 2 «Қорлар» стандарты қағидаларына сәйкес ұйымдастырылады.
Материалдарды жіктеу (экономикалық тұрғыдан)
Материалдар біртекті емес. Оларды өндірістегі атқаратын міндеті, физикалық және химиялық қасиеттері бойынша дұрыс жіктеу — есепті тиімді ұйымдастырудың маңызды шарты.
Шикізат
Өнімнің материалдық негізін құрайтын бастапқы ресурс.
Негізгі материал
Өнімнің құрамына тікелей кіріп, өзіндік құнның негізгі бөлігін қалыптастырады.
Көмекші материал
Өнімнің негізін құрамайды, бірақ өндірістік үдерісте негізгі материалға әсер етеді.
Жартылай фабрикат
Өңдеудің бір сатысынан өткен, әрі қарай өңдеуді қажет ететін материал.
Жартылай фабрикаттың аяқталмаған өндірістен айырмашылығы — оны сол күйінде сатуға болады. Мысалы, құрылыс ұйымдарында бетон мен ағаш бұйымдары, металлургияда шойын мен болат жартылай фабрикаттарға жатқызылуы мүмкін.
Көмекші материалдарға химикаттар, майлау және сүрту материалдары, жөндеуге қажетті өзге де материалдар, сондай-ақ бояу мен әк сияқты өнімнің қасиеттерін өзгертуге ықпал ететін ресурстар жатады.
Қорлардың өзге топтары
Отын
Энергия өндіруге және үй-жайларды жылытуға пайдаланылатын материалдар.
Ыдыс және ыдыстық материалдар
Тасымалдау, сақтау және буып-түюге қажетті қорлар.
Қосалқы бөлшектер
Жөндеу және қызмет көрсету кезінде қолданылатын бөлшектер.
Материалдар есебінің негізгі міндеттері
- Келіп түскен, дайындалған және босатылған материалдарды уақытылы кіріске алу және есептен шығару.
- Қоймада және тасымалдау кезінде материалдардың толық сақталуын бақылау.
- Қор қалдықтарының белгіленген нормадан артық немесе кем болмауын бақылау.
- Техникалық жолмен белгіленген тұтыну нормаларын сақтау және шығындарды бақылау.
- Материалдардың ұтымды пайдаланылуын қамтамасыз ету.
- Материалдардың нақты өзіндік құнын анықтау және жоспарлы бағадан ауытқуларды тиісті шығын объектілеріне дұрыс бөлу.
Дұрыс ұйымдастырылған есеп материалдардың сақталуына, ысыраптың азаюына және өндірістік тәртіптің күшеюіне ықпал етеді.
Қорларды есепке алу шоттары
Материалдық қорлардың барлық түрлері 1300 «Қорлар» бөлімшесінің негізгі активтік, инвентарлық шоттарында есепке алынады:
1310 — Шикізаттар мен материалдар
1320 — Дайын өнім
1330 — Тауарлар
1340 — Аяқталмаған өндіріс
Қорларды бағалау әдістері және есептік ұйымдастыру
Бухгалтерлік есепте қорларды бағалау келесі әдістердің бірімен жүзеге асырылады: арнайы (дара) бірегейлендіру, орташа өлшенген құн, ФИФО.
Арнайы бірегейлендіру
Бір-бірін алмастыруға келмейтін немесе ерекше тәртіппен пайдаланылатын қорларға қолданылады (мысалы, ауыр жабдық, бағалы металдар, асыл тастар). Әрбір бірліктің нақты өзіндік құны есепке алынады.
Орташа өлшенген құн
Белгілі бір қор бірлігінің нақты бағасын бөліп көрсету қиын болғанда қолданылады. Орташа құн ай басындағы қалдық құны мен ай ішіндегі кірістер құнының жиынтығын жалпы санға бөлу арқылы анықталады.
ФИФО
«Бірінші кірген — бірінші шығады» қағидасы. Алдымен ертерек сатып алынған қорлар шығыс етіледі, ал ай соңындағы қалдық соңғы кіріс бағаларымен бағаланады.
Номенклатуралық тізім және баға көрсеткіші
Материалдар есебін дәл жүргізу үшін материалдардың номенклатуралық тізімін және баға көрсеткішін дайындау маңызды. Бұл тізімде материалдың дұрыс атауы, берілген нөмірі (шифры), өлшем бірлігі және есептік бағасы көрсетіледі.
Материалдар топтар мен ішкі топтарға бөлініп, әр топқа ықшам әрі түсінікті шифр жүйесі берілуі керек. Шифр материалдың қай шотқа және қандай аралық шоттарға жататынын айқындауға мүмкіндік бергені дұрыс.
Түгендеу және бақылау
Белгіленген тәртіппен қор қалдықтарын жаппай түгендеу жүргізіліп, нәтижелері түгендеу аяқталған айда бухгалтерлік есепте көрсетілуі тиіс. Кем шыққан немесе бүлінген материалдардың құны, әдетте, кінәлі тұлғалардан бөлшек сауда бағасымен өндіріліп алынады.
Сондай-ақ материалдарды болашақта тиімді пайдалану үшін өндіріс пен босатудың нормаларын белгілеу, оларды жүйелі түрде қайта қарап жетілдіру, тасымалдау мен қоймадағы сақталуды тұрақты бақылау қажет.