Балалар мен жасөспірімдерді қимыл - қозғалыстарға үйретудің ерекшеліктері
Тірек-қимыл аппараты: жаңа қимылдарды меңгерудің іргетасы
Тірек-қимыл аппараты мен дене сапаларының жеткілікті деңгейде дамуы — жаңа қимыл-қозғалыстарды үйретудің басты алғышарты. Бұл алғышарттар оқытудың құрылымдық-функциялық негізін құрайды: жаңа қозғалыс талаптары кейде толық қанағаттандырылады, кейде жартылай сәйкес келеді, ал кей жағдайда жеткіліксіз болуы мүмкін. Егер морфофункциялық негіз әлсіз болса, оқу процесі созылып, дағдының қалыптасуы баяулайды. Сондықтан қандай жағдайда да берік морфофункциялық іргетас қалыптастыруды қимыл-қозғалыстарға үйретудің ең тиімді жолы ретінде қарастырған жөн.
Біртұтас организм үшін мақсатқа тиімді әрі үнемді жолмен жету қағидалары өз маңызын ешқашан жоғалтпайды. Күрделі қимыл-қозғалыстарды оқытуда логикалық тұрғыдан аяқталған элементтерді бөліп қарастыруға болады. Дегенмен балаларды үйрету кезінде күрделі қимылдардың ішкі тұтастығын сақтайтын әдістер көбіне тиімдірек.
Күрделі қимылдарды үйретудің жалпы қағидалары
Тұтастықты сақтау және жеңілдетілген жағдай
Бастапқы кезеңде үйрету жеңілдетілген жағдайларда жүргізілуі мүмкін. Бұл тәсіл дене сапаларының барынша айқын көрінуін талап ететін қозғалыстарды меңгеру сатыларында әсіресе пайдалы.
Автоматизм қалыптасқанша артық “көмек” қоспау
Күрделі жаттығуларды үйретудің бірінші кезеңінде, қозғалыс автоматизмі пайда болғанға дейін, қосымша амалдар мен күрделендірілген жағдайларды енгізудің қажеті жоқ.
Оңтайлы психофизиологиялық жағдай
Жаңа қимылдарды меңгеру табысы оқушыға оңтайлы жағдай жасаумен тікелей байланысты. Кіріспе бөлімде назарды белсенді күйге келтіретін тәсілдер мен алдағы әрекеттерді жан-сезімдік тұрғыдан “алдын ала сезіндіру” орталық жүйке жүйесінің оңтайлы қозғыштығын қалыптастырады.
Шаршауда үйретпеу
Күрделі қимыл-қозғалыстарды шаршаған күйде үйрену өте тиімсіз. Мұндай жағдайда қателік көбейіп, дұрыс үлгінің орнығуы қиындайды.
Қайталау, бақылау және кері байланыс
Қалыптасқан қимыл дағдысының беріктігі қайталау санына тәуелді. Оқытушы орындалу дұрыстығын үздіксіз бағалап қана қоймай, қайталау көлемін де қадағалауы тиіс. Қателікті дер кезінде түзету, түсінік беру және оқушы әрекетін тұрақты бақылауда ұстау — жаңа қимылдарды үйретудің тиімділігін арттыратын негізгі шарттар.
Жүктеме деңгейі: тым қиын да емес, тым жеңіл де емес
Үйретілетін қимылдың “тітіркендіргіш күші”, яғни жаттығудың күрделілігі оңтайлы деңгейде болуы керек. Жас ерекшелігіне сай келмейтін тым күрделі жаттығулар меңгерілмейді. Ал шамадан тыс қарапайым, қызығушылық тудырмайтын қимылдар қайталау үшін қозғаушы күш бола алмайды. Сондықтан ерікті әрекетті қолдайтын қуаттаушы әсер (мадақтау, бағалау, түсіндіру) бейтарап әсерден басым болғаны дұрыс.
Табиғи қимылдарға жақын жаттығулар және оқытудағы қауіп
Табиғи қимылдарға жақын қозғалыстарды (мысалы, жүгіру) және спорттық жаттығуларды үйрету көбіне жеңілірек болады, өйткені олардың құрамында туа біткен механизмдер элементтері басым. Алайда оқытуда жіберілген қателіктер қимыл-қозғалыстың табиғи реттелу негіздерін бұзуы мүмкін.
Маңызды ескерту
Қалыпты физиологиялық реттелу механизмдеріне сәйкес келмейтін әдістер мен амалдарды орынсыз енгізу — қауіпті салдарға әкелуі ықтимал. Сондықтан күрделі қимылдарды үйрету әдістемесі алдын ала мұқият жоспарланып, балалардың қозғалыс функцияларының реттелуі мен қалыптасуының жалпы заңдылықтарына сүйенуі тиіс.
Күрделі қимылды орындау кезінде саналы әрі жігерлі бақылау табиғи қозғалыс формаларын меңгеруге қарағанда ұзағырақ сақталады. Қимылдың бөлшегі немесе тұтас қимыл автоматтанған сайын, саналы бақылау әлсірейді, ал қозғалыс біртіндеп еріксіз сипатқа жақындайды.
Балалар мен жасөспірімдерді қимыл-қозғалысқа үйретудің ерекшеліктері
Ерте балалық шақ: сынау арқылы қалыптасу
Жаңа қимыл-қозғалыстарды үйрету қарапайым қимыл актілерінің табиғи үлгілеріне тән жас ерекшелік алғышарттарына сүйенеді. Ерте балалық шақтағы бейберекет қозғалыстар көптеген сынау мен байқап көру, сәтсіздіктерді бастан кешіру арқылы біртіндеп мақсатты әрекеттерге айналады.
Мақсатқа сай қимыл әрекеттерін қуаттау — ерікті қозғалыстарды қалыптастырудың қажетті шарты. Мысалы, баланың “шап беріп ұстау” қозғалысын бірнеше рет тамақпен немесе басқа биологиялық маңызы бар әсермен қуаттаса, ол мақсатты қимыл әрекетіне айналады.
Қозғалыс функциясының дамуы: біркелкі емес үдеріс
Дамудың алғашқы кезеңдерінде локомоторлық функция өте қарапайым формада көрінеді. Бір-екі жастағы баланың жүрісі көптеген спорт түрлеріндегі немесе сахналық өнердегі қозғалыстарға мүлде ұқсамайды. Қимыл-қозғалыс функциясының дамуы біркелкі жүрмейді: туғаннан кейін бірінші жылы өсу қарқыны жоғары, ал ерте балалық шақта тұлға бұлшықеттерінің массасы негізінен артады.
Тек мектепке дейінгі жаста (5–6 жас) қолдың ұсақ бұлшықеттері жылдам дамып, бала саусақтарының дәл әрі нәзік қимылдары қалыптаса бастайды. Тірек-қимыл аппараты мен орталық реттеуші механизмдер жетілген сайын, жаңа қимылдарды меңгеру қабілеті артады.
Бастауыш мектеп жасы: бейімделгіштік және көрнекі қуаттау
Бастауыш сынып оқушылары аяқ астынан пайда болатын, тез шешім қабылдауды қажет ететін қозғалыс жағдаяттарына салыстырмалы түрде жылдам бейімделеді. Дағдыны үйрену және орнықтыру жеделдігі көп жағдайда мұғалімнің шеберлігіне, қуаттау әдістерін дұрыс таңдауына және баланың ынта-жігерін арттыра білуіне байланысты.
Оқытудың алғашқы кезеңдерінде ерікті қозғалыстардың қалыптасуы шартты-рефлекстік әрекеттердің жалпы заңдылықтарына тәуелді. Уақыт өте келе бұл заңдылықтар жас ерекшелік дамуымен және түйсіктің қалыптасуымен жаңа сапалық мазмұнға ие болады. Оқудағы басты кепіл — саналы ынта-жігер мен бақылау.
Әлеуметтік қуаттау
Мұғалім сөзі, жетістікті бағалау, баланың өз табысының маңызын түсінуі және өзін-өзі бағалауы.
Нақты бейнелі қуаттау
Қимыл орындалып жатқан сәтте немесе бірден кейін берілетін көрнекі, айқын, жағымды қуаттау оқытуды жеңілдетеді.
Неліктен бұл маңызды?
Бұл жаста ойлау көбірек бейнелі сипатта болады: барлық тітіркендіргіштер бірдей сөздік бейнеге айналып үлгермеген, сондықтан заттық әсерлер күштірек ықпал етеді.
7–8 жаста балалар техникалық тұрғыдан күрделі қозғалыс формаларын меңгере алады. Бұл жоғары жүйке әрекеттері дамуының едәуір жоғарылағанын білдіреді: осы кезеңге дейін жүйке жасушаларының маңызды өсу сатысы құрылымдық сараланумен аяқталады, ішкі сөйлеу мүмкіндіктері де қарқынды қалыптасады. Дегенмен ішкі тежелу процестері әлі толық жетілмегендіктен, жаңа қимылдарды құрастыру кейде қиынырақ болады.
Сезімтал (сын) кезеңдер және үйлесімділіктің өсуі
Баланы қимылға үйрету жылдамдығы оның сыртқы әсерлерге бейімделгіштігіне байланысты. Жеке дамуда әртүрлі бағыттағы дене жүктемелеріне сезімтал келетін кезеңдер (сын кезеңдері) байқалады. Мысалы, 6–8 жаста коньки тебуді 9–11 жасқа қарағанда меңгеру жеңілірек.
8–12 жас аралығында дәлдік, жоғары үйлесімділік және кеңістікті бағдарлау қасиеттері қарқынды дамиды; осыған байланысты іс жүзінде көптеген қимыл түрлерін үйретуге қолайлы мүмкіндік туады. Мектепке дейінгі жаста екі аяқпен бір сәтті симметриялық қимылдар (мысалы, екі аяқпен теуіп секіру) қиын болуы мүмкін, өйткені туа біткен “қайшылас” координация біраз уақыт сақталады. Тек 7–8 жасқа қарай мұндай симметриялық қозғалыстарға қажетті физиологиялық механизмдер жеткілікті деңгейде дамиды.
8–9 жастан бастап жүгіру мен жүзудің жылдамдығы айқын өседі, ал 10–11 жасқа жақын жүгіру адымдарының жиілігі ең жоғары деңгейге жетеді; кейде бұл көрсеткіш бойынша 10–11 жастағылар 12–14 жастағы жасөспірімдерден де озып кетуі мүмкін.
Жасөспірім және бозбалалық шақ: сөздік әдістердің артықшылығы
Жасөспірімдік және бозбалалық шақта дерексіз ойлау күшейеді. Сол себепті нақты, заттық тітіркендіргіштерге қарағанда, сөз сигналдары арқылы шартты қимыл рефлекстері жылдамырақ қалыптасады. Әсіресе бозбалалық шақта қозғалысты үйретуде сөздік әдістерді басым қолдану физиологиялық тұрғыдан негізді.
Жасөспірімдер жоғары қозғыштықпен, қимыл белсенділігінің артуымен және қимылдардың ретсіздігімен ерекшеленеді. Жыныстық жетілу кезеңіне жақын мидың талдау-түзету мүмкіндігі ұлғаяды: жаттығулардың мазмұны мен маңызын түсінгенде, оларды жылдам меңгере алады. Бірақ психиканың тұрақсыздығы назарды үнемі қолдап отыруды талап етеді, ал жаттығулар шамадан тыс күрделі болмауы керек.
Тепе-теңдік қағидасы
Өте күрделі әрі қиын жаттығуларға да, керісінше тым жеңіл, “қолжетімді” тапсырмаларға да ынта тез сөніп қалады. Тым жеңілдік техникаға немқұрайдылық туғызуы мүмкін. Осы жаста физикалық жан-жақты даму дұрыс техникамен, проприоцепция аппаратын жетілдірумен қатар жүруі тиіс.
Дұрыс құрылған дене жаттығулары сабақтары организм мүшелері мен ұлпаларының өсуі мен дамуын күшейтіп, биологиялық үдерістерді белсендіреді. Дегенмен жасөспірімдер өз мүмкіндігін асыра бағалап, ауыр көтеру, күш жаттығулары, күрделі акробатикалық және гимнастикалық элементтер арқылы өзін-өзі шамадан тыс жүктеуге бейім. Осыны ескере отырып, жарақатқа әкелетін әрі техникалық дилетантизмнің ықтимал көзі болатын жаттығуларды сабақ мазмұнына енгізбеу қажет.