Өндірістің ресурстардан көрініс тапқан мүмкіндіктері тікелей өндіріс
Өнеркәсіп туралы түсінік және оның әлеуметтік-экономикалық мәні
Өнеркәсіп — халық шаруашылығының жетекші салаларының бірі. Ол фабрикалар, зауыттар, кеніштер, электр стансалары және басқа да кәсіпорындар жиынтығын қамтиды. Өнеркәсіп ұлттық экономика үшін маңызды екі міндетті қатар атқарады: өндіріс құрал-жабдықтарын шығарады және халық тұтынатын тауарлардың едәуір бөлігін өндіреді.
Өнеркәсіптің қоғамдағы рөлі
Өнеркәсіп еңбек құралдарын да, жеке тұтыну заттарын да өндіреді; табиғи және ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеуді қамтамасыз етеді. Қуатты өнеркәсіп — мемлекеттің қауіпсіздігі мен тұрақты дамуының негізгі тіректерінің бірі. Сонымен бірге ол мамандандырылған салалардың күрделі кешені ретінде экономиканың көптеген бағыттарымен тығыз байланысады.
Өндіріс дегеніміз не?
Қоғам өмірінің сан қырлылығы адамдардың әртүрлі қызмет түрлерімен байланысты. Алайда бұл алуан түрлілік материалдық игіліктер өндіру үдерісі болғанда ғана мүмкін. Табиғат адам қажеттіліктерін дайын күйінде толық қамтамасыз етпейді, сондықтан адамдар өздеріне қажет заттарды жасауға, яғни өндіруге мәжбүр. Өндіріс — адамдардың табиғатпен қарым-қатынасы барысында табиғи заттарды өзгертіп, оларды өз қажеттіліктерін өтеуге бейімдеуін білдіретін ерекше процесс.
Өндірістік ресурстардың негізгі түрлері
Экономикалық теорияда өндірісте пайдаланылатын ресурстар мынадай топтарға бөлінеді:
- Табиғи ресурстар — жер, пайдалы қазбалар, су, орман және т.б.
- Еңбек ресурстары — қоғамдық пайдалы еңбекке қабілетті тұрғын халық.
- Материалдық ресурстар — адам қолымен жасалған өндіріс құралдары мен инфрақұрылым.
- Қаржылық ресурстар — инвестиция, айналым қаражаты, несие және т.б.
- Ақпараттық ресурстар — білім, дерек, технология, басқарушылық ақпарат.
Технологиялық даму және ресурстардың басымдығы
Өндіріс қол еңбегіне негізделген кезде еңбек және табиғи ресурстардың рөлі артады. Машиналы өндіріс материалдық ресурстарды алдыңғы орынға шығарады. Ал ғылыми-техникалық прогресс ақпаратты маңызды ресурс деңгейіне көтеріп, оны өндірістің тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыратын негізгі факторлардың біріне айналдырды.
Қазақстан экономикасындағы өнеркәсіптің орны
Өнеркәсіп — Қазақстан шаруашылығының басты саласы. Экономикадағы ілгерілеудің едәуір бөлігі өнеркәсіптің дамуымен тікелей байланысты: жаңа қалалар мен жолдардың салынуы, өндірістік инфрақұрылымның кеңеюі, технологияның жаңаруы осы саланың серпінімен қатар жүреді. Өнеркәсіп ауыл шаруашылығының, құрылыстың және қызмет көрсету секторларының даму деңгейіне де айтарлықтай ықпал етеді. Сонымен қатар оның қоршаған ортаға әсері де жоғары, сондықтан экологиялық жауапкершілік өнеркәсіп саясатының маңызды бөлігі болуы тиіс.
Өнеркәсіп отын, энергия, шикізат өндірумен; ағаш өнімдерін дайындаумен; өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы шикізатын өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну тауарларына дейін өңдеумен (қайта өңдеу) айналысатын кәсіпорындар жүйесін біріктіреді.
Өнеркәсіптің негізгі топтары
Өнеркәсіп дәстүрлі түрде екі ірі топқа бөлінеді:
А тобы — өндіріс құрал-жабдығын өндіру
Бұл топқа станоктар, өнеркәсіптік тракторлар, әртүрлі жабдықтар, қара және түсті металл кендері, минералдық тыңайтқыштар сияқты өнімдер жатады.
Б тобы — тұтыну тауарларын өндіру
Бұл топқа тігілген киім, тоқыма бұйымдары, нан және нан-тоқаш өнімдері, балық өнімдері, жиһаз, тоңазытқыш, телевизор және басқа да тұрмыстық тауарлар кіреді.
Өнімдерді бөлу ерекшелігі
Кейбір өнім түрлері нақты тұтынылуына қарай екі топтың арасында бөлініп отырады. Мысалы, көмір, электр энергиясы, ұн, ет және өндірістік мақсатта қолданылатын басқа да өнімдер бір жағдайда өндіріс үшін, екінші жағдайда халық тұтынуы үшін пайдаланылуы мүмкін.
Әлеуметтік-экономикалық мәні
Өнеркәсіп — қоғамдық өнім мен ұлттық табыстың басым бөлігі қалыптасатын материалдық өндіріс саласы. Халық шаруашылығының жоғары сапалы өнімге сұранысын қанағаттандыру деңгейі, техникалық қайта жарақтандыру, барлық салалардың өндіріс қарқыны және мемлекеттің қорғаныс қабілеті өнеркәсіптің даму жетістіктерімен тығыз байланысты.
Ескерту: өнеркәсіп өнімдері көбіне еңбек құралдары және еңбек заттары ретінде жіктеледі.