Сергектік туралы қазақша реферат
Сергектік: организмнің әрекеттік қалпы
Адам организмінің әрекеттік қалыптарының бірі — сергектік. Ол ұйқымен бірге ұйқы–сергектік циклын құрайды. Сергектік кезінде адам өз тіршілігінің бағдарламасын іске қосып, мұқтаждықтарға сәйкес мотивациялық үлгілер арқылы мінез-құлқын ұйымдастырады және қоршаған ортамен белсенді өзара әрекеттеседі.
Сергектіктің түрлері (А.М. Вейн бойынша)
Сергектік біртекті жағдай емес. А.М. Вейн сергектікті мінез-құлық белсенділігінің деңгейіне, ықыластың шоғырлануына және вегетативтік белсенділікке қарай үш әрекеттік қалыпқа бөледі:
Ынталы сергектік
Белсенділік жоғары, ықылас жинақы. Қоршаған ортамен қарым-қатынас қарқынды.
Әлсіреген сергектік
Шаршау басым болуы мүмкін; назар тұрақсызданады, жұмыс ырғағы баяулайды.
Шын сергектік
Тепе-тең күй: мақсатқа бағытталған әрекет пен физиологиялық реттелу үйлесімді сақталады.
Ұйқыға әсер ететін факторлар
Сергектік ұйқының алдында болатындықтан, сергектік кезіндегі дене және ой жұмысының толықтығы, зорлану деңгейі, әсіресе эмоциялық түрткілердің көлемі ұйқыға елеулі әсер етеді.
Түйін
Күндізгі жоғары эмоциялық қозу мен шамадан тыс жүктеме кешкі тынығуға кедергі келтіріп, ұйқыға кетуді қиындатуы ықтимал.
Ұйқыдан сергектікке көшу қалай іске асады?
Ұйқыдан сергектікке көшу организмдегі биохимиялық өзгерістер арқылы жүзеге асады. Бұл процесс бір жағынан қоршаған ортаның тітіркендіргіштерінің ықпалынан, екінші жағынан ми қыртысы, гипоталамус және торлы құрылым арасындағы әрекеттік қатынастың өзгеруінен туындайды.
Сыртқы ықпал
Дыбыс, жарық, температура және басқа тітіркендіргіштер сергектікке өтуді жеделдетуі мүмкін.
Ішкі реттелу
Жүйке жүйесінің құрылымдары арасындағы өзара әсерлесу сергектік деңгейін ұстап тұрады және өзгертіп отырады.
Сергектіктің психикалық және физиологиялық көріністері
Сергектік қалпы талдағыштар белсенділігінің және қимыл-әрекеттердің артуымен сипатталады. Ол организмнің сыртқы және ішкі ортасынан келетін көптеген түрткілердің әсерінен белгілі бір уақытқа созылады.
Көрінетін жағдайлар
- Байсалды сергектік
- Зейіннің шоғырлануы
- Белсенді қимыл және мақсатты іс-әрекет
- Эмоциялық қозу немесе әлсіреу
Орталық жүйке жүйесімен байланысы
Бұл құбылыстардың әрқайсысы орталық жүйке жүйесінің нақты әрекеттік қалпымен байланысты болады: бір кезеңде қозу басым болса, келесі кезеңде тежелу күшеюі мүмкін.
Белсенділіктің екі түрі және олардың динамикасы
Белсенділіктің елеулі айырмашылығы бар екі түрі ажыратылады. Біріншісі — жүйенің қызметінен туындайтын бағдарламалық әсерленіс. Екіншісі — әрекеттік қалыптың ауытқуларын қамтамасыз ететін және баяу әсерді реттейтін жүйенің жұмысына байланысты.
Қысқа мерзімді белсенділік процестері әрекеттік қалыптың баяу өзгерістерінің фонында күшейе түседі. Бұл құбылысқа ұйқы, байсалды сергектік, қырағы назар және стресс әртүрлі деңгейде ықпал етеді.
Бағдарламалық әсерленіс
Іс-әрекетті жоспарлау мен орындауға бағытталған ішкі «жұмыс режимі».
Реттеуші жүйе әсері
Жалпы әрекеттік қалыптың ауытқуын басқарып, ұзаққа созылатын өзгерістерді теңестіреді.