Қоздырмаушы агрессия
Агрессияның классификациясы
Психология ғылымында агрессияны түсіндіретін және жүйелейтін жіктемелер көп. Ғалымдар агрессивті мінез-құлықты әртүрлі өлшемдер арқылы талдап, оның түрлерін, себептері мен көріну формаларын айқындайды.
А. Басс ұсынған жіктеме
Агрессивті мінез-құлықтың кең тараған классификацияларының бірі — А. Басс ұсынған жүйе. Ол агрессия формасын сипаттайтын негізгі параметрлерді бөліп көрсетеді:
- Физикалық — вербалды (дене күші арқылы немесе сөз арқылы көрінуі)
- Белсенді — пассивті (әрекет ету арқылы немесе әрекетсіз қалу арқылы)
- Тікелей — жанама (нысанға тікелей немесе айналма түрде бағытталуы)
Осы өлшемдер агрессивті мінез-құлықтың 8 түрін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.
С. Фешбах жіктемесі
С. Фешбах агрессияны мотивацияланған мінез-құлықпен байланыстырып қарастырады. Оның жіктемесінде агрессияның төмендегі типтері көрсетіледі:
Өшпенділік агрессия — басқа адамда жағымсыз психологиялық күй (реніш, қорқыныш, күйзеліс) қалдыруы мүмкін.
Инструментальді агрессия — негізгі мақсат зиян келтіру емес, белгілі бір мәселені шешу немесе нәтижеге жету.
Экспрессивті агрессия — үстемдігін, күшін немесе ықпалын көрсету арқылы байқалуы.
Д. Зильманн жіктемесі
Д. Зильманн агрессияны «стимул — реакция» сызбасы негізінде жүйелейді. Осы тұрғыдан агрессивті мінез-құлықтың сегіз типін ажыратады:
- 1. Төтеп беру агрессиясы
- 2. Қорғаныс агрессиясы
- 3. Жауап агрессиясы
- 4. Қоздырмалы агрессия
- 5. Қоздырмаушы агрессия
- 6. Тітіркендіру шақыратын агрессия
- 7. Оятушы агрессия
- 8. Санкционерлі агрессия
Э. Фромм көзқарасы
Э. Фромм агрессияның екі негізгі түрін ажыратады:
Зиянсыз агрессия — қауіп төнген кезде ғана (қорғану мақсатында) пайда болып, қауіп жойылған соң бәсеңдейді.
Зиянды агрессия — қатыгездікке бейім болып, қауіп пен зиян келтіру ықтималдығын арттырады.
Агрессияны түсіндіретін теориялық бағыттар
Агрессияның пайда болуы, табиғаты және көрінуіне әсер ететін факторларға қатысты теориялық негіздемелер көп. Дегенмен, оларды төмендегі төрт ірі категорияға біріктіруге болады:
1) Туа біткен негіздер
Агрессияны туа біткен тітіркендіргіштермен және қабілеттермен байланыстыратын түсіндірулер.
2) Сыртқы стимулдар және қажеттіліктер
Мінез-құлықтың сыртқы ықпалдар арқылы іске қосылуын және қажеттіліктердің қанағаттануымен байланысын қарастыратын бағыттар.
3) Әлеуметтік жағдайлар
Агрессияны нақты әлеуметтік контекст, орта, қарым-қатынас және жағдайлық қысымдармен түсіндіру.
4) Танымдық және эмоционалдық процестер
Ойлау, бағалау, интерпретация және эмоциялардың агрессивті реакцияны қалыптастырудағы рөлін негізге алатын түсіндірулер.
Ескерту: Жіктемелер агрессияны әр қырынан түсіндіреді және практикада бір-бірін толықтыра алады.