Әдебиет танытқыш, әдебиет теориясы
Тағдырдан қайта табылған тұлға
Бір кезеңде репрессияның құрбаны болып, мерт кеткен боздақтар ақталды: сөнгені жанды, жоғалғаны табылды. Солардың қатарында тұтас буынға бағдар болған алып тұлға — Ахмет Байтұрсынов бар. Ол Абай, Ыбырай, Шоқан қалыптастырған ағартушылық-демократиялық бағытты жалғастырған ірі ғалым-тілші, әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын-аудармашы, публицист және қоғам қайраткері еді.
Негізгі деректер
- Туған жері
- Қазіргі Қостанай облысы, Торғай өңірі, Сартүбек аталған мекен
- Туған күні
- 1873 жыл, 18 қаңтар (құжаттық деректер бойынша)
- Өз қолымен көрсеткені
- «Өмірбаянында»: мешін жылы, 1872; №5 ауыл, Тосын болысы, Торғай уезі
- Отбасы
- Ел ішінде беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағы
Қалың қазақ ортасының табиғи болмысы, сахара тіршілігінің қаймағы бұзылмаған қалпы Ахметтің сезім дүниесін ерте оятты. Бірақ әділетсіздікпен алғаш бетпе-бет келген шағы да ерте болды: он үш жасында-ақ өмірдің «улы зары» бала жүрегін жаралаған.
Балалық шақтағы соққы және мінездің шыңдалуы
1885 жылы 12 қазанда Ахметтің әкесі Байтұрсын және оның інісі Ақтас қорлық-зорлыққа шыдамай, ояз начальнигі Яковлевке қарсы күш қолданады. Соңы ауыр жазаға ұласады: дүние-мүлікті тартып алу, түрме, абақты, әрі Сібірге 15 жылға жер аудару. Бұл оқиға болашақ қайраткердің әділет туралы түсінігін тереңдетіп, мінезін қатайтқан бетбұрысқа айналды.
Оқу жолы
- 1882–1884: үйде хат танып, кейін ауыл мектебінен сауат ашады.
- 1886–1891: Торғайдағы екі сыныптық орысша-қазақша училищеде оқиды.
- 1891–1895: Орынбордағы мұғалімдік мектепте білім алады.
Ұстаздық, ізденіс және азаматтық ұстаным
1895 жылдың 1 маусымынан бастап Ахмет Байтұрсынов мұғалімдік қызметке кіріседі. Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы өңірлерінде бала оқытып, өмірдің күресіне араласады: әділет үшін күреседі, жуандар мен байлардың озбырлығына қарсы сөз айтады, патшалық отаршыл саясатты ашық айыптайды.
1901 жылдан бастап қолы босаған шақтарда өз бетінше үздіксіз ізденіп, әр алуан кітаптарды оқиды, әдебиетпен айналысады, оқу құралдарын жинайды. Ел ішінде еркін мінезді, батыл ойшыл ретінде беделі арта түседі.
Қысымның күшеюі
Полиция тыңшыларының жаласымен Ахмет Байтұрсыновқа күйе жағылады. Губернатор Тройницкийдің жарлығы бойынша ол 1909 жылғы 1 шілдеде Семей абақтысына қамалып, сотсыз да, үкімсіз де 8 ай бойы нақақ азап көреді. Бұл кезең оны торықтырғанымен, күреске бекем буған мектеп болды: бостандық аңсаған, халықты оятуға шақырған өлеңдер жазылады.
1910 жылы 21 ақпанда түрмеден босап, Қазақстанда тұру құқынан айырылған соң наурыз айында Орынборға келеді. Осыдан кейін оның өміріндегі ең күрделі әрі қажырлы кезең басталады.
«Қазақ» газеті және қоғамдық қызметтің жаңа белесі
1913–1918 жылдары Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газетінің редакторы ретінде орасан зор әлеуметтік-тарихи қызмет атқарды. Халық өмірінің ең өзекті мәселелерін көтеріп, елді прогреске, өнер-білімге үндеді. Бұл кезең оның публицистикалық қуатын, ұйымдастырушылық қабілетін, ұлттық ойдың бағыт-бағдарын айқындаудағы рөлін айқын танытты.
Алаш қозғалысы және таңдау түйіні
Алаш қозғалысы тұсында (1918–1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа өткел, соны өріс іздейді. Ұлт азаттығы жолындағы күрестің басшыларының бірі ретінде азапты толғаныстан, саяси эволюциядан өтеді. 1919 жылдың наурызында қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етуге үмітпен Кеңес өкіметі жағына өтеді: Қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери-революциялық комитеттің мүшесі болып, жұмысқа белсене араласады.
Кейін ол Республика халық ағарту комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің мүшесі, Коммунистік партия мүшесі (1920–1926), Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі болды; Ташкент пен Алматыдағы жоғары оқу орындарында профессорлық қызмет атқарды.
Алайда арман ақталмады: Кеңес өкіметі патшалық отаршыл саясаттың өзегін жалғастырып, Алаш зиялылары қуғынға түсті.
Қуғын-сүргін: үзіліп түскен ғұмыр
Большевизм қылышынан қан тамған кезеңде Ахмет Байтұрсынов 1929 жылы тұтқындалып, абақты мен лагерь тепкісін көріп, ұзақ азап шегеді. 1936 жылы елге қайтып келгенімен, 1937 жылы қайта репрессияға ұшырап, 1938 жылы атылды. Ұлы жүректің ауыр тағдыры осылай аяқталды.
Өмірбаян деректерінің өзегі
Толық өмірбаян жазу үшін архив деректері, замандастар естелігі, тарихи материалдар қажет. Қолда бар маңызды дүниелердің қатарында Ахмет Байтұрсыновтың өзі орысша жазған «Жизнеописание» (1929, 8 наурыз) және «Биография» (1929, 21 тамыз) атты материалдары айрықша бағалы. Бұл құжаттар Алматы университетінің архивінде сақталған.
Баға, мойындау және үнсіздікке мәжбүр болған жылдар
Ғалымдар бағасы және энциклопедиялық тұжырым
Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ақындық, публицистік және қайраткерлік қызметі өз дәуірінде жоғары бағаланды. Орыс ғалымдары профессор А. Смайлович пен Е. Поливанов оның ғылыми еңбектері туралы маңызды пікірлер айтқан.
1929 жылы Мәскеуде «Коммунистік академия» баспасынан шыққан «Әдебиет энциклопедиясының» 1-томында Ахмет Байтұрсынов «аса көрнекті қазақ ақыны, журналисі және педагогі… қазақ тілі емлесінің реформаторы, грамматиканың және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы» деп бағаланып, өмірбаяны мен қоғамдық қызметі қысқаша беріледі.
1920-жылдардағы әділ сөз
«Ақаң ашқан қазақ мектебі, Ақаң түрлеген ана тілі, Ақаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны, “Қырық мысал”, “Маса” еңбегі, “Қазақ” газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істелген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты біз ұмытқанда да тарих ұмытпайтын істер болатын…»
«…патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді… Қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін қылды… “Қырық мысал”, “Маса”, “Қазақ” газетіндегі еңбегі… қазақ жырларына оқу һәм тіл құралдарымен қылған қызметі таудай…»
«Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап әліппе мен әріп, тіл һәм оқу құралдарын шығарып, қазақтың жалпақ тілін талайға үйреткен Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді көксеген адам болмай, қазақ құлшылыққа кез болғанда бостандыққа жол көрсеткен Ақаң еді».
Тыйым, бұрмалау және «атын атаудың өзі қылмыс» болған шақ
Репрессия жылдары әділет принциптері бұзылып, адамшылықты таптаған зұлмат күшейгенде көп нәрсе бұрмаланды. Ол кезеңде Ахмет Байтұрсыновтың еңбектерін талдау былай тұрсын, есімін атаудың өзі қылмыс саналып, абақтыға апарар жолға айналды.
Соған қарамастан, ескі газет-журналдарды, архивтерді ақтарған, көне кітаптарды оқыған зерделі жандардың алдынан Ахмет Байтұрсынов мұрасы «тұтас тау сілеміндей» болып шыға берді. Кейде оңаша отырып-ақ, алды-артын аңдап: «Ақаң былай деген ғой…» деп сөз бастайтындар да табылатын.
Кенжебаевтың аманаты
Профессор Бейсенбай Кенжебаевтың шәкіртінің біріне айтқан сөзі көп нәрсені аңғартады: «Мынау Ақаң жазған “Әдебиет танытқыш” — әдебиет теориясы. Мен 40 жыл сақтадым… Бірақ байқа. Уақыты жетпей айқайласаң, таяқ жейсің… Шарапаты тиетін уақыт келер… Мықты жерге тығып қой».
Шәкірт сол аманатқа қарамастан, кітаптағы ой-тұжырым, жаңалық туралы айтып-жазып жібереді. Сөйтіп, өзі де соққы көреді. Сонда ұстазының қысқа ғана түйіні қалады: «Ескерттім ғой… Енді оқасы жоқ. Шыда! Мұндайда еңбек етсең ғана еңсең көтеріледі».
Кейінгі ғылыми айналымға қайта оралу
Қазақстанда Ахмет Байтұрсынов есімін атауға тыйым салынған жылдардың өзінде түркологтар тарапынан анда-санда бірен-саран пікірлер айтылып қалып жүрді. Әсіресе академик А. Кононовтың еңбегі көпшіліктің назарын аудартты: оның редакциясымен және алғысөзімен Мәскеуде 1974 жылы шыққан «Отандық түркологтардың библиографиялық сөздігі» Ахмет Байтұрсынов туралы нақты деректер береді. Онда ол араб әліпбиі негізінде жетілдірілген қазақ әліппесінің авторы, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, этимологиясы, сондай-ақ әдебиет теориясы мен мәдениет тарихына қатысты оқулықтар жазған ғалым ретінде тарихи тұрғыдан әділ сипатталған.
Тәуелсіздікке дейінгі кезеңде жазылған пікірлердің жалпы сілемі осындай. Ал кейін күрделі тұлғаның өмірі мен ғылыми-әдеби мұрасы туралы жаңа еңбектер көбейе түсті: тілші ғалымдар Ә. Қайдаров, Т. Қордабаев, Р. Сыздықова, С. Кеңесбаев; әдебиетшілер Қ. Мұқамедқанов, Р. Нұрғалиев; тарихшылар К. Нұрпейісов, М. Қойгелдиев, С. Өзбеков; жас ғалымдар А. Мектепов, Ғ. Әнесов, Б. Байғалиев және басқалардың зерттеулері жариялана бастады. Бір томдық шығармалары жарық көріп, «Ақ жол» (құрастырған Р. Нұрғали), «Тіл тағылымы» (құрастырған Р. Сыздықова) сияқты іргелі жинақтар басылды.