Ақша болмаса қаржының болуы мүмкін емес, өйткені қаржы ақшаға байланысты болатын жалпы нышан
Қаржының мәні және рыноктық экономикадағы рөлі
Рыноктық қатынастар жағдайында қаржы қоғамның экономикалық өмірінде шешуші орын алады: ол ұлттық табысты бөлу мен қайта бөлуді қамтамасыз етеді, экономиканы реттеуге ықпал етеді және ақша ресурстарының мақсатты пайдаланылуын бақылауға мүмкіндік береді.
Қаржының негізгі қызметтері
1) Бөлу қызметі
Мемлекет ұлттық табыстың едәуір бөлігін қоғамдық шаруашылыққа, әлеуметтік-мәдени іс-шараларға, мемлекеттік басқаруға және қорғанысқа бағыттайды. Осы үдерісті жүзеге асыратын негізгі тетік — қаржының бөлу қызметі.
2) Реттеу қызметі
Экономикалық дамуды мемлекет жанама түрде реттеген кезде қаржының реттеу қызметі айқын көрінеді. Ол салық салу, несие саясаты, экономикалық жеңілдіктер мен дотациялар арқылы іске асырылады.
3) Ынталандыру қызметі
Қаржы кәсіпорындар мен ұйымдардың экономикалық дамуын әртүрлі ынталандыру құралдары арқылы қолдайды. Бұл құралдар тиімділікке, үнемдеуге және нәтижеге бағдарланған басқарушылық шешімдерді күшейтеді.
4) Бақылау қызметі
Бөлінген қаражаттың мақсатты әрі тиімді жұмсалуын жүйелі түрде тексеру — қаржының бақылау қызметінің өзегі. Бұл қызмет қаржы тәртібін нығайтып, жоспарланған нәтижеге қол жеткізуге көмектеседі.
Ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу әдістері
Қаржы көмегімен ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу, негізінен, екі әдіспен жүзеге асырылады.
Қаржылық-бюджеттік әдіс
Бұл әдіс бюджетке табыстарды алу және бюджеттен қаражатты қайтарусыз тәртіппен бөлу кезінде қолданылады.
- Табыстарды бюджетке шоғырландыру
- Қаражатты қоғамдық қажеттіліктерге қайтарусыз бөлу
Кредиттік-банктік әдіс
Бұл тәсіл уақытша бос ақша ресурстарын жұмылдыруды және оларды қайтарымдылық негізде несие түрінде беруді білдіреді.
- Уақытша бос ресурстарды жинақтау
- Несиені қайтарымдылық және мерзімділік қағидаттарымен беру
Қоғамдық өнім құнын бөлудің үдерісі мемлекет белгілеген қаржы құралдары арқылы іске асады: нормалар, мөлшерлемелер, тарифтер, аударымдар және басқа да реттеуіштер.
Қайта бөлудің мақсаттары
Ұлттық табысты қаржы арқылы қайта бөлудің негізгі мақсаттары төмендегідей:
- Өндірістік емес саланы қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету (бұл салада ұлттық табыс тікелей жасалмайды).
- Елдің экономикалық аймақтары арасында қаржы ресурстарын мақсатты бөлу.
- Маңызы жоғары, прогрессивті салалардың басым дамуын қамтамасыз ететін салааралық қайта бөлу.
- Сала ішінде ресурстарды ұтымды бөлу (кәсіпорындардың әртүрлі рентабельдігі және инвестиция тиімділігінің құбылмалығы ескеріледі).
Нәтижесінде ұлттық табысты бөлу және қайта бөлу қоғамның, кәсіпорындардың және фирмалардың материалдық әрі ақша ресурстарының ұдайы өндірістегі қажетті тепе-теңдігін сақтауға мүмкіндік береді.
Қаржы категориясының айрықша белгілері
Ақшалай нысан
Қаржы қатынастары әрқашан ақшалай түрде көрінеді. Қаржы — экономикалық жүйе шеңберінде әртүрлі субъектілер арасындағы тек ақша қатынастары.
Бөлгіштік сипат
Қаржы қатынастарының негізі — бөлу және қайта бөлу. Қоғамдық өнім құнының қайта бөлінуі материалдық өндірісте де, өндірістік емес салаларда да жүзеге асады.
Мақсатты ақша қорлары
Қаржының ерекше белгісі — әртүрлі мақсатты ақша қорларының қозғалысы. Бұл қорлар қаржы қатынастарының негізгі объектісі болып саналады.
Маңызды түсінік
Қаржының ақшалай және бөлгіштік сипаты маңызды болғанымен, олар бағаға, еңбекақыға және кредитке де тән. Ал қаржыға тән айрықша кешенді белгілер: қор нысаны, міндетті (директивалық) сипат және құн қозғалысының біржақты, баламасыз тәртібі.
Баламалылық және баламасыздық
Баламалы қозғалыс
Экономикалық өмірде ақша, әдетте, тауар мен ақшаның тең қозғалысына сүйенеді. Бұл белгі баға, еңбекақы және кредитке тән.
Баламасыз қозғалыс
Мақсатты ақша қорлары жалпы ақша қаражатынан құнның біржақты қозғалысы арқылы бөлініп қалыптасады. Салықтар, пайдадан аударымдар, шығыстарды қаржыландыру, субвенциялар сияқты операциялар осы сипатпен ерекшеленеді.
Қаржының қажеттілігі және мемлекеттік функциялар
Қаржы — қоғамдық өнімді бөлу және қайта бөлу үдерісінде пайда болатын экономикалық қатынастардың жиынтығы. Осы қатынастардың нәтижесінде ұдайы өндіріс қатысушыларының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ақшалай табыстар, қорланымдар және қорлар жасалып, пайдаланылады.
Қаржының қажеттілігі объективті жағдайлардан туындайды: тауар-ақша қатынастарының болуы және қоғамдық дамудың талаптары. Қаржының басты арналымы — табыстар мен ақша қорларын қалыптастыру арқылы мемлекеттің және шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы ресурстарына деген қажеттіліктерін қанағаттандыру, сондай-ақ олардың жұмсалуын бақылау.
Мемлекеттік сектор және «қоғамдық тауарлар»
Мемлекеттік сектордағы қаржы қатынастары мемлекет қаржыландыратын және бірлесіп тұтынылатын «қоғамдық (әлеуметтік) тауарлар» мен қызметтерді өндіру мен бөлуді қамтамасыз етуге бағытталады. Бұған абаттандыру, жол инфрақұрылымы, мемлекеттік басқару, құқықтық тәртіпті қорғау, қорғаныс, қоршаған ортаны қорғау, сондай-ақ әлеуметтік қорғау, білім беру және денсаулық сақтау (кепілдендірілген деңгейде) жатады.
Орталықтандыру және жергілікті басқару
Қаржы ресурстары болмаса, мемлекет ішкі және сыртқы саясатты толық жүзеге асыра алмайды, әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды, қорғаныс пен қауіпсіздік міндеттерін қамтамасыз етуі қиындайды. Сондықтан мемлекет қарамағына қаражаттарды орталықтандыру деңгейі жоғары болып келеді: Қазақстанда мемлекеттік бюджет арқылы жалпы ішкі өнімнің 20%-дан астамы және жиынтық қоғамдық өнімнің шамамен 10%-ы бөлінеді.
Сонымен бірге жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуы муниципалдық қаржының тиімді жұмыс істеуін талап етеді. Өтпелі кезеңде төменгі буындар мен аймақтарға көбірек дербестік беру маңызды, алайда жоғары қайтарым тек ресурстар орталық, аймақ және төменгі буындар арасында ғылыми негізде, ұтымды бөлінген жағдайда қамтамасыз етіледі.
Қаржы жүйесі: ұғымы және құрылымы
Қаржы жүйесі ұғымы қаржының мәнін одан әрі нақтылайды. Біртұтас қаржы жүйесі термині екі мағынада қолданылады:
Қатынастардың жүйесі
Бір-бірімен өзара байланысты қаржы қатынастарының сфералары мен буындарының жиынтығы.
Институттар мен органдар
Елдің қаржы мекемелерінің, қаржы органдары мен салық қызметі құрылымдарының жиынтығы.
Қаржы жүйесінің қағидалы үлгісі
«Жүйе» ұғымы өзара байланысты элементтердің белгілі критерийлер бойынша сыныпталуын білдіреді. Осы тұрғыдан қаржы жүйесі үш бөліктен тұрады:
- 1 Қаржы қатынастарының жиынтығы
- 2 Ақша қорларының жиынтығы
- 3 Басқарудың қаржы аппараты
Қаржы қатынастарының негізгі сфералары
Ақша қорларының қозғалысына байланысты мемлекет, шаруашылық жүргізуші субъектілер, салалар, аймақтар және азаматтар арасында қалыптасатын экономикалық ақша қатынастары қаржы қатынастарына жатады. Олар негізінен екі сфераны қамтиды:
- Мемлекеттік бюджетке жинақталатын орталықтандырылған ақша қорларын қалыптастыру және пайдалану.
- Кәсіпорындардың орталықтандырылмаған ақша қорларының ауыспалы айналымын қамтамасыз ету.
Басты элементтер және бастапқы негіз
Қаржы жүйесіндегі элементтердің орны бірдей емес. Айқындаушы рөл көбіне мемлекеттік қаржыға (ең алдымен, мемлекеттік бюджетке) тиесілі. Ал қаржылардың бастапқы сферасы — материалдық өндіріс: нақ осы жерде қоғамдық өнім жасалып, қоғамның негізгі қаржы ресурстары қалыптасады. Бұған қоса халықтың (үй шаруашылығының) қаржысы да қаржы жүйесінің ерекше бөлігі ретінде мемлекеттік қаржымен және барлық меншік нысанындағы ұйымдармен байланысады.
Қазақстандағы қаржы жүйесінің құрамы
Қазақстанның қаржы жүйесі мынадай салыстырмалы дербес сфералардан тұрады:
Мемлекеттік бюджет жүйесі
Макродеңгейдегі реттеу мен қаржыландырудың негізгі өзегі.
Арнаулы бюджеттен тыс қорлар
Нақты міндеттерге бағытталған мақсатты ресурстар.
Мемлекеттік кредит
Қарыз алу және қарыз міндеттемелері арқылы ресурстарды жұмылдыру.
Жергілікті қаржы
Аймақтық міндеттерді шешуге арналған қаржы негізі.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы
Микродеңгейдегі ынталандыру мен даму ресурстары.
Халықтың (үй шаруашылығының) қаржысы
Табыстар, жинақтар және тұтыну арқылы экономикалық айналымға қатысу.
Қаржы қатынастарының алғашқы үш бөлігі — жалпымемлекеттік, яғни орталықтандырылған қаржылар; олар макродеңгейде экономика мен әлеуметтік үдерістерді реттеуге қызмет етеді. Ал ұйымдардың қаржысы — орталықтандырылмаған қаржыларға жатады және микродеңгейде реттеу мен ынталандыру міндеттерін атқарады.
Қаржы рыногы және оның қалыптасуы
Қаржы рыногы — рыноктық экономиканың қалыптасқан маңызды элементтерінің бірі. Ол капитал рыногын, валюта рыногын және бағалы қағаздар рыногын қамтиды. Бұл рыноктардың ортақ мақсаты — еркін айналыстағы ақша ресурстарын мемлекеттің, кәсіпорындардың және акционерлік қоғамдардың мүддесіне жұмылдыру.
Әкімшілдік жүйеден рынокқа өту
Әкімшілдік-әміршілдік жүйеде қаржы рыногының көптеген функциялары мемлекеттік бюджет, банктің кредит жоспары, министрліктердің қаржы жоспарлары сияқты тетіктер арқылы орындалды. Экономикалық реформалар кезеңінде кәсіпорындарға қаржы ресурстарын бұрынғыдай әкімшілік тәсілмен бөлуге шектеу күшейіп, салалық ішкі бөлуді қысқарту қажеттілігі артты. Осы жағдай қаржы рыногын құрудың өзектілігін айқындады.
Күрделі инфрақұрылым
Қаржы рыногы — инфрақұрылымы бар күрделі механизм. Ол жаңа ақпараттық ағымдармен, баға белгілеу мен тәуекелді бағалау құралдарының дамуымен ерекшеленеді.
Дамытуды талап ететін бағыттар
- Бағалы қағаздар эмиссиясы және олардың бағамының (курсының) өзгеруі
- Инфрақұрылымды қалыптастыру
- Ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін дамыту
Әлемдік тәжірибе нені көрсетеді?
Әлемдік тәжірибе рыноктық экономикада қаржылық қатынастардың екі негізгі арнасын көрсетеді: бюджеттік және рыноктық. Мемлекеттік бюджеттер мен бюджеттен тыс орталық қорлардың қалыптасуы, әдетте, кәсіпкерлік табыстың және азаматтардың табысының қайтарылмайтын бөлігі есебінен жүргізіледі; ал бұл қаражат мемлекет қабылдаған міндеттер мен мақсаттарға сәйкес қайтарусыз бюджеттік қаржыландыру арқылы пайдаланылады.