Ұлттық психологияны құраушы элементтер
Ұлттық психология ұғымы
Ұлттық психология — философиялық және социологиялық әдебиетте кеңінен талқыланып, ұзақ уақыт бойы зерттеліп келе жатқан категориялардың бірі. Соған қарамастан, бұл ұғым төңірегінде пікірталас әлі де жиі кездеседі. Ұғымның мәнін нақтырақ түсіну үшін оны бірнеше қырынан қарастыруға болады.
Негізгі үш қыры
-
Біріншіден, ұлттық психология қоғамдық (әлеуметтік) психологияны құрайтын элементтердің бірі болып саналады. Қоғам әртүрлі әлеуметтік топтардан тұрады, ал әр топтың өзіне тән психологиялық ерекшеліктері болады. Ұлт — қоғамды құрайтын әлеуметтік топтардың бірі, сондықтан ұлттық психология қоғам психологиясының құрамдас бөлігі ретінде көрінеді.
-
Екіншіден, ұлттық психология ұлтаралық қатынастар идеологиясымен және ұлттың құндылықтарға қатынасымен бірге қоғамдық сананың маңызды құрамына жатады. Қоғамдық сана қоғамның рухани дамуының барлық қырын бейнелейді; зерттеушілердің көпшілігі ұлттық сананы қоғамдық сананың бір элементі ретінде сипаттайды.
-
Үшіншіден, ұлттық психология — ұлттың негізгі белгілерінің бірі. Ол әлеуметтік психологияның бір бөлігі ретінде оның үдерістері мен заңдылықтарына бағынады. Демек, ұлттың қоғамдық санасы этностың белгілі бір тарихи кезеңдегі дамуы жеткен деңгейді айқындайды.
Қазіргі Қазақстандағы әлеуметтік психология ғылымының жетістіктеріне сүйенсек, ұлттық психология белгілі бір ұлт өкілдерінің санасына терең орныққан және олардың іс-әрекетінде үнемі байқалатын, өзге ерекшеліктерге қарағанда жиірек қайталанатын психологиялық сипаттардың жиынтығы ретінде түсіндіріледі.
Ұлттық психологияның құраушы элементтері
Ұлттық психология төрт негізгі құрауыштан тұрады: ұлттық мінез нышандары, ұлттық мүддені түсіну (және оны сезіну), ұлттық өзіндік сана, ұлттық сезім.
1) Ұлттық мінездің нышандары
Кең мағынада мінез — адамның тәртібі мен қылықтарына әсер ететін, өзіне ғана тән әрі айқын көрінетін психологиялық ерекшеліктер. Ал қатаң мәнінде мінез адамның еркі мен бағыт-бағдарында көрініс беретін тұлғаның психикалық құрылымы ретінде қарастырылады.
Жеке адамның мінезі өзі өмір сүретін әлеуметтік топтың мінезіне ұқсас келуі мүмкін немесе, керісінше, топтың мінезі жеке адамдардың мінездерінен көрініс береді.
Қазақтарға тән кейбір жағымды нышандар
-
Жауынгерлік мінез. Тарихтың әр кезеңінде қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар мен халықтардың қызуқанды, қырағы жауынгер болғаны мәлім. Бұл қасиет кең аумақты иемденіп, ұзақ ұстап тұруға мүмкіндік берді. Қазақ халқы бұл рухтың көрінісін Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында да танытты.
-
Кеңпейілділік (бауырмалдық, мейірбандық). Бұл сипатқа туған жердің кеңдігі, табиғаттың қаталдығы және мал шаруашылығының ықпалы әсер еткені айтылады. Қазақ жеріне қоныстанған өзге ұлт өкілдері мен көптеген зерттеушілер бұл қасиетті ризашылықпен атап өтеді.
-
Сонымен бірге мәрттік, жомарттық, қонақжайлық, балажандық сияқты нышандар да жиі аталады.
2) Ұлттық мүдде және оны сезіну
Мүдде (лат. interest) — дара адам, отбасы, ұлт немесе қоғам үшін қажетті маңыздылық, сондай-ақ адамдардың еркі мен әрекет бағытының объективті және әлеуметтік жағдайларға сай айқындалуы.
Ортақ мүдде белгілі бір әлеуметтік топқа кіретін жеке адамдар мүдделерінің тоғысуынан және олардың қоғамдағы орны мен рөлінің әртүрлілігіне байланысты қалыптасатын әрекеттерінің шынайы себептерінен құралады. Ал ұлттық мүдде — белгілі бір ұлт өкілдерінің бәріне ортақ қоғамдық мүдде.
Маңызды ажырату
Мұнда мәселе ұлттық мүдденің өзінен гөрі ұлттық мүддені сезіну туралы. Екеуінің айырмасы бар: ұлттық мүдденің өзі психологиялық феномен емес, ал оны сезіну — психологиялық құбылыс.
Негізгі түйін: жеке адамның ұлттық мүддені түсінуі оның алдына қойылған міндетке көзқарасына, сонымен бірге әрекеті мен тәртібінің бағыт-бағдарына ықпал етеді. Демек, шешуші нәрсе мүдденің бар-жоғынан бұрын, оны іс-әрекетке бағдар етуде.
Ұлттық мүдде мен ұлттық қажеттілік мемлекеттік мүдде және мемлекеттік қажеттілікпен қатар қарастырылады. Мүдде мен қажеттілікті түсіну қоғамдық қызметтің бірігуіне қозғаушы күш бола алады: мүдде адамды алға жетелейді, ал ұлттық мүддені сезіну отаншылдықты күшейтіп, күреске жұмылдырып, жеңіске бастайды.
Ұлттық мүддені түсіну ұлттық өзіндік сана ұғымымен тікелей байланысты.
3) Ұлттық өзіндік сана
Ұлттық психологияның құрамдас элементтерінің бірі — ұлттық өзіндік сана. Ол этностық сананың жоғары, күрделенген әрі жетілдірілген формасы ретінде түсіндіріледі.
Ұлттық өзіндік сана дегеніміз — ұлттың өзінің әлеуметтік-этностық мәнін танып-білуі; әлемдік қауымдастықтағы орнын және қандай орын ала алатынын пайымдауы; адамзат тарихындағы атқарып жүрген (және атқара алатын) рөлін түсінуі; өркениетке қосқан (және қоса алатын) үлесін сезінуі. Сонымен қатар, өзге халықтармен тең, еркін және тәуелсіз өмір сүрудің табиғи-тарихи құқығын ұғынуы да осы ұғымға кіреді.
Әлеуметтік психологияда ұлттық өзіндік сана жиі түрде ұлт мүддесімен байланыста қарастырылады: ол қоғамдық және халықаралық қатынастар жүйесіндегі ұлттық жағдайға тәуелді объективті мүдделердің бейнесі немесе ұлттық мүдделердің мәні және оларды жүзеге асыруға ұмтылыс ретінде сипатталады.
4) Ұлттық сезім
Ұлттық сезім үш элементтен тұрады:
-
Ұлттық қадір
Адамның өз ұлтын қадірлеуі, сыйлауы, өзге жұрт алдында оның беделін түсірмеуге ұмтылуы, әрі ұлт өкілі ретіндегі өзінің абыройын үнемі ойлап әрекет етуі. Бұл ұғымда эмоциялық реңк басым.
-
Белгілі бір ұлтқа тәнділікті сезіну
Әр адамның өзінің белгілі бір ұлттың өкілі екенін сезінуі. Бұл сезім белгілі бір деңгейде адамның әрекетіне әсер етеді және көп жағдайда Отанға деген сезіммен үндеседі.
-
Ұлттық мақтаныш
Адам өз елінің жерімен, табиғи байлықтарымен, мәдениетімен, тарихымен, ұлы тұлғаларымен мақтанады. Мұндай құндылықтар өзге жұрт өкілдерімен жүздескенде жиі сөз болады. Қазақ халқының да мақтаныш тұтар қырлары аз емес.
Ұлттық қадір, ұлттық мақтаныш және ұлтқа тәнділікті сезіну — барлығы бірігіп, адамның өз ұлтына эмоциялық қатынасын білдіретін және ойы мен әрекетіне түрткі болатын психологиялық күйдің жиынтығын құрайды. Бұл кешен ұлттық психология құрамындағы ұлттық сезім ретінде қарастырылады.
Ұлттық психологияны қалыптастыратын факторлар
Ұлттық психологияның қалыптасуына ықпал ететін негізгі факторларға мыналар жатады:
- халықтың басынан өткерген тарихы
- ұзақ жылдар бойы айналысқан шаруашылық түрі
- төлтума мәдениет
- ақпарат алмасу тілі
- салт-дәстүрлер
- тұрған жерінің табиғаты мен климаттық жағдайлары
- дін
- әлеуметтік-демографиялық жағдай
Бұл аталғандардың әлеуметтік-демографиялық жағдайдан басқалары ғасырлар бойы күрт өзгеріске жиі ұшырамай, ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Соған сәйкес ұлттық психология да халық санасына берік орныққан құбылыс ретінде қалыптасады.
Сондықтан ұлттық психологияны өзгерту — күрделі әрі ұзаққа созылатын үдеріс.