Жаман мінез - құлық, рухани кесел
Философияның негізгі қызметі — дүниетаным. Дүниетанымның субъектілері ретінде әлеуметтік топ та, жеке тұлға да танылады. Дүниетанымның қалыптасуы тек жеке адамның емес, сонымен бірге белгілі бір әлеуметтік топтың, қоғамдық таптың және олардың ұйымдық-идеялық жетілуінің маңызды көрсеткіші болып есептеледі.
Гуманистік қызмет: адамды алдыңғы орынға қою
Адам мәселесінің маңыздылығына байланысты философияның ең алдыңғы қатарында оның гуманистік, яғни адамгершілік қызметі тұрады. Бұл қызметтің мақсаты — адамға тән құндылықтарды дәріптеу, қабілет, сезім және парасаттың үйлесімді дамуына жағдай жасау, мәдениетті мінез-құлықтың жоғары деңгейін қалыптастыру.
Адамгершілік деген не?
Адамгершілік — адамдармен қарым-қатынаста көрінетін ізгілік, тілектестік-ниеттестік, ішкі мәдениет пен ортақ қарым-қатынас жасау қабілеті.
Дүниетанымның өзегі
Дүниетанымның негізі — адам болу. Бұл ұғым жеке мінезден бастап, қоғамдағы жауапкершілікке дейінгі кең өрісті қамтиды.
Ұлы ойшылдардан ұстаным
«Адам болу» мәселесін түсінуде қазақтың ұлы ойшылдарының сөзіне ден қою маңызды. Әл-Фараби, Абай, Ыбырай, Шәкәрім, Мұхтар секілді тұлғалардың ойлары дүниетанымның адамгершілік өзегін айқындай түседі.
Әл-Фараби: мінез туа бітпейді, қалыптасады
Әл-Фараби адамның әуелден тоқымашы не хатшы болып тумайтыны секілді, қайырымдылық пен жаман қылық та табиғатынан дайын күйде берілмейтінін айтады. Демек, адамдық сапа — тәрбиемен, таңдаумен, еңбекпен қалыптасатын қасиет.
Ыбырай Алтынсарин: жүректі таза ұстау
Ыбырай Алтынсариннің «Көңіліңді мөлдір бұлақтай таза ұста» деген ұлағатты сөзі адамгершілік тәрбиенің өзегін ықшам да нұсқа жеткізеді: рухани тазалық — дұрыс дүниетанымның тірегі.
Дүниетаным: анықтама және қалыптасу жолы
Дүниетаным — адам санасында дүниенің және қоғамның бейнеленуі, оны жалпы түсінуі; адамгершілік, эстетикалық, ғылыми-теориялық және құндылықтық білімдерді меңгеру үдерісі. Ол — болмысты тану тәсілі әрі адамның әрекетін айқындайтын өмірлік ұстанымдар жүйесі.
Негізінде не жатыр?
Дүниетанымның негізінде дүниеге көзқарас, яғни әлем туралы белгілі бір білімдер жиынтығы болады. Ол тек арнайы біліммен ғана емес, күнделікті тәжірибе арқылы да қалыптасады.
Көзқарас уақыт өте келе білім мен ғылым жетістіктерімен, өмірлік мәселелермен толығып, жетіле береді.
Рухани кесел және одан арылу
Жаман мінез-құлық — рухани кесел. Әл-Фараби бұл кеселді жою үшін тән ауруын емдеудегі дәрігер тәжірибесін үлгі ету керегін меңзейді: диагноз қою, себепті тану, жүйелі ем қолдану. Яғни рухани кемшілікті де біліммен, дағдымен, өзіндік бақылаумен түзету қажет.
Абайдың ескертуі
Абай Құнанбаев адамды қор қылатын үш нәрсені атап көрсетеді: надандық, еріншектік, зұлымдық. Бұл — «адам болудан» алыстататын ең қауіпті кедергілер.
М. Әуезов және рухани дүниені тәрбиелеу
Қазақтың дүниетанымы мен рухани әлемінің ерекшелігін сөз еткенде, Мұхтар Әуезовтің қазақ эпосы мен фольклоры туралы зерттеулерінің орны айрықша. Ол эпос пен фольклорды халықтың ең қымбат тарихи ескерткіші, қазақ әдебиетінің арна басы ретінде бағалаған.
Әуезовтің «көркем өнер біздің ішкі дүниемізге, жан жүйемізге әсер етіп, адамдық қалпымызды тәрбиелейді» деген ойы — адам болу жолында рухани мәдениеттің шешуші рөлін айқындайды.
Қорытынды түйін
Біз қарастырған ұлағатты ойлардың барлығының түбінде терең философиялық мән жатыр. Сол мәннің өзегі — философия мен дүниетанымның басты қызметі адамгершілікті орнықтыру, адам болу мұратын биіктету.