Қылмыс құрамы - қылмысты саралаудың заңдылық үлгісі туралы қазақша реферат
Қылмыс құрамы: қылмысты саралаудың заңдылық үлгісі
Қылмыстық-құқықтық теорияда қылмыс құрамы ұғымы жан-жақты зерттелген. Қылмыс құрамын толық әрі жүйелі түсіну қылмыстық заңды дұрыс қолдануға мүмкіндік береді және жасалған қоғамға қауіпті әрекетті дұрыс саралауға жетелейді. Яғни, әрекеттің әлеуметтік-құқықтық мәні мен нышандарын дәл айқындау арқылы құқық қолдану тәжірибесінің заңдылығы қамтамасыз етіледі.
1) Қылмыс құрамының түсінігі және маңызы
Қылмыс құрамының анықтамасы мен мазмұны жөнінде ғылымда пікірталас көп. Бұл салада А.Н. Трайнин, В.Н. Кудрявцев, Н.Д. Дурманов, В.М. Чхиквадзе, А.А. Пионтковский, А.И. Санталов, А.А. Герцензон, М.Н. Меркушев, М.И. Ковалев және басқа авторлардың еңбектері белгілі.
Я.М. Брайнин
Қылмыс құрамы — қылмыстық заңда бекітілген, қоғамға қауіпті іс-әрекеттің айқындалған белгілерінің жиынтығы.
А.А. Пионтковский
Қылмыс құрамы — жасалған қылмыстың белгілерін заңды түрде айқындайтын жеткілікті құқықтық көрсетпе; ол азаматтардың заң алдындағы теңдігі қағидасын қамтамасыз етуге қызмет етеді.
Диспозиция және қылмыс құрамын сипаттау
А.Н. Трайнин қылмыс құрамы белгілерінің қылмыстық заңның Ерекше бөліміндегі нормалардың диспозициясы арқылы көрініс табатынын атап өтеді. Сонымен бірге Я.М. Брайнин қылмыстық заң диспозициясы әрдайым қылмыс белгілерінің барлығын толық қамтымайтынын көрсетеді.
Жай диспозиция
Қылмыстың нақты белгілерін ашпайды, көбіне тек атауын көрсетумен шектеледі.
Сипаттамалы диспозиция
Қылмыстың негізгі белгілерін заң мәтінінде нақтылап көрсетеді; қылмысты саралауда артықшылығы айқын.
В.Н. Кудрявцевтің қорытындысы бойынша, қылмыс құрамы көп жағдайда диспозиция көлемінен де кең ұғым ретінде қарастырылады. Бұл — қылмыс құрамының тек мәтіндік сипаттамамен шектелмей, құқықтық бағалаудың толық жүйесін қамтитынын білдіреді.
Қазақстандық теориядағы түсіндірулер
Қазақстан Республикасы қылмыстық құқық теориясында да қылмыс құрамы ұғымы кең қолданылады. Е. Алаухановтың пікірінше, қылмыс құрамы нақты қылмыстардың нышандарын анықтау және жинақтап қорыту арқылы қалыптасады; қылмыс құрамы болмаса, қылмыстық жауаптылық жүзеге аспайды.
А.Н. Ағыбаев қылмыс құрамын — қылмыстық заң бойынша қоғамға қауіпті іс-әрекетті белгілі бір қылмыс ретінде саралауға мүмкіндік беретін объективтік және субъективтік жақтардан тұратын элементтер мен олардың белгілерінің жиынтығы деп сипаттайды.
Бұл тұжырымдар қылмыс құрамының мәнін толық ашады: кез келген қылмыстық іс-әрекет адамның жүріс-тұрысының объективтік және субъективтік қасиеттерінің бірлігін білдіреді.
2) Қылмыс пен қылмыс құрамының арақатынасы
Қылмыс пен қылмыс құрамы өзара тығыз байланысты болғанымен, бірдей ұғымдар емес. Екеуінің бағыты мен мазмұны әр түрлі: қылмыс — өмірде орын алған нақты әрекет (немесе әрекетсіздік), ал қылмыс құрамы — сол әрекетті заң тұрғысынан бағалауға арналған нормативтік үлгі.
ҚР ҚК бойынша қылмыстың жалпы белгілері
- Қоғамға қауіптілік — қылмыстың сапалық негізгі белгісі; қоғамдық қатынастарға зиян келтіруді немесе зиян келтіру қаупін білдіреді.
- Құқыққа қайшылық — қылмыстық-құқықтық норма тыйым салған іс-әрекетті жасау.
- Кінәлілік — кінәсіз қылмыс та, жаза да болмайды; кінәнің белгілі бір түрі болмаса жауаптылық туындамайды.
- Жазаланушылық — әрекет үшін заңда жаза көзделуі.
Қылмыстық жауаптылықтың негізі
Қандай да бір әрекетте қылмыс құрамының бар-жоғын анықтау — адамды қылмыстық жауапқа тартудың түйінді шарты. ҚР ҚК-нің 3-бабына сәйкес, осы Кодексте көзделген қылмыс құрамының барлық белгілері бар әрекет қылмыстық жауаптылықтың бірден-бір негізі болып табылады.
Демек, қылмысты жасау — жауаптылыққа тартудың іс жүзіндегі негіздемесі болса, қылмыс құрамы — оның заң жүзіндегі негіздемесі. Екеуі өзара байланысты болғанымен, бірін-бірі алмастырмайды.
Қылмыс құрамы анықталмаса, қоғамға қауіпті әрекет қылмыс деп танылмайды. Ал егер құрам нышандары заңда бар болғанымен, нақты әрекетте ол нышандар болмаса, қылмыстық жауапқа тартуға негіз болмайды. Сондықтан адамның әрекетінде қылмыс құрамы жоқ екені белгілі болған сәттен бастап қудалау тоқтатылуға тиіс.
Тәжірибеден мысал: субъектінің болмауы
Сот тәжірибесінде кей жағдайда айып тағылған бап бойынша қылмыс құрамының міндетті белгісі — арнаулы субъект — дәлелденбейді. Мысалы, тергеуші немесе анықтаушы ғана жауапты болатын құрамға өзге лауазымды тұлғалар тартылса, бап қолдану қысқартылуы мүмкін.
Тәжірибеден мысал: “елеулі зиян” мөлшері
Кейбір құрамдарда “елеулі зиян” сияқты мөлшерлік критерийлер бар. Егер зиян мөлшері заңда көрсетілген шектен аспаса, әрекетті ауырлататын белгі бойынша саралау заңсыз деп танылып, үкімнің тиісті бөлігі қысқартылуы ықтимал.
Маңызды түйін
Қылмыстың жалпы түсінігі барлық қылмыстарға ортақ белгілерді сипаттайды, ал қылмыс құрамы — қоғамға қауіптілікті білдіретін нақты қылмыстың міндетті белгілерін жүйелейді. Осы айырмашылық құқық қолдануда дәлдік пен бірізділікті қамтамасыз етеді.
3) Нақты және жалпы қылмыс құрамы
Қылмыстық құқық теориясында нақты және жалпы қылмыс құрамы ұғымдары кеңінен қолданылады. Бұл — заң мәтініндегі анықтама емес, көбіне ғылыми жинақтау арқылы қалыптасқан түсіндіру тәсілі.
Нақты қылмыс құрамы
Д. Шаргородскийдің көзқарасы бойынша, нақты қылмыс құрамы — қылмыстың айқындалған белгілерінің жиынтығы. Ол төрт элементтен тұрады: объект, объективтік жақ, субъект және субъективтік жақ.
Жалпы қылмыс құрамы
А.А. Пионтковский жалпы қылмыс құрамын нақты құрам белгілерінің мазмұнын теориялық тұрғыдан ашатын ұғым ретінде түсіндіреді. А.Н. Трайнин де жалпы қылмыс құрамы нақты тұлғаға тікелей жауаптылық жүктемейді, ол — барлық құрамдарға ортақ құрылымды түсіндіретін модель екенін көрсетеді.
Нақты құрам белгілі бір әрекетті қылмыс ретінде саралауға қызмет етсе, жалпы құрам ұғымы қылмыстық құқықтағы ортақ заңдылықтарды, элементтер жүйесін және құрылымдық логиканы талдауға мүмкіндік береді.
Төрт элемент туралы қағида
Кез келген қылмыс құрамы, әдетте, төрт элементке бөлінеді: объект, объективтік жақ, субъект, субъективтік жақ. Элементтердің біреуі жоқ болса, қылмыс құрамы да, қылмыстық жауаптылықтың негізі де жоқ.
4) Қылмыс құрамының элементтері мен белгілері
Оқулықтар мен ғылыми еңбектерде кейде “қылмыс құрамының элементтері” мен “қылмыс құрамының белгілері” ұғымдары орынсыз алмастырылып қолданылады. Бұл дұрыс емес: элемент — құрылымдық бөлік, ал белгі — сол элементті сипаттайтын нақты қасиет.
Негізгі белгілердің төрт тобы
Объект белгілері
Қылмыстық заңмен қорғалатын, қол сұғушылық жасалатын қоғамдық қатынастар.
Объективтік жақ белгілері
Қоғамға қауіпті әрекет (немесе әрекетсіздік), зиян және себептік байланыс; кей құрамдарда уақыт, орын, жағдай, тәсіл сияқты қосымша белгілер.
Субъективтік жақ белгілері
Кінә нысандары: қасақаналық және абайсыздық, сондай-ақ мақсат пен ниет сияқты факультативтік белгілер.
Субъект белгілері
Жеке тұлға, есі дұрыстық, қылмыстық жауаптылық жасы және қажет болғанда арнаулы субъект.
Бұл негізгі белгілердің кез келгені болмаған жағдайда қылмыс құрамы жоқ деп танылады.
Қылмыстың объектісі туралы нақтылау
Қылмыстың объектісі — қылмыстық қол сұғушылық нәтижесінде зиян келтірілетін немесе зиян келуі мүмкін қоғамдық қатынастар. Кейбір еңбектерде “қылмыс объектісі — әрекет бағытталған нәрсе” деген түсіндіру кездеседі, алайда бұл тұжырым абайсыз қылмыстарда объектіні айқындауға әрдайым жарамайды.
Қылмыс, әдетте, материалдық заттарға емес (мүлік, ақша және т.б.), солармен байланысты қоғамдық қатынастарға қол сұғады. Қол сұғылатын қатынастың құндылығы артқан сайын, қылмыстың қоғамға қауіптілік сипаты да жоғары болады.
Қылмыстың объективтік жағы
Қылмыстың объективтік жағы — қылмысты жасаған адамның мінез-құлқының сыртқы көрінісі. Ол әрекет немесе әрекетсіздік арқылы көрінеді. Қоғамға қауіпті мінез-құлық нысандары қылмыстық заңда әр түрлі әрі жан-жақты сипатталады. Бірқатар құрамдарда уақыт, орын, жағдай, тәсіл сияқты белгілер қылмысты саралауда және қоғамдық қауіптілік дәрежесін бағалауда маңызды рөл атқарады.