Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында мамандардың маркетингтік функциясы
Ауыл шаруашылығын дамытудың негізгі бағыттары
Ауыл шаруашылығын инвестициялаудың экономикалық механизмі инвестициялық кешеннің өндірістік құрылымын жаңартып, оның жаңа қағидаттарға негізделген жұмыс істеу тетіктерін құруды талап етеді. Көп жылдар бойы Қазақстанның аграрлық секторы бұрынғы одақтық шикізаттық қосалқы жүйе ретінде дамыды. Қазіргі жағдайда бұл секторды жаңғыртуда шетелдік инвестициялардың рөлі артып отыр.
Осыған байланысты аграрлық секторда инвестициялық кеңістікті қалыптастыру және кеңейту үшін республикалық бағдарламаны әзірлеп, оны іске асырудың практикалық маңызы зор. Аграрлық өндірісте капитал салуға салыстырмалы түрде қолайлы бағыттардың бірі — астық өндіру кешені.
Инвестициялық саясаттың мақсаты
Еліміздің аграрлық саласындағы инвестициялық саясат негізінен кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған. Бұл мемлекеттің отандық және шетелдік инвесторларға қолайлы жағдай жасау ұстанымын көрсетеді. Ол үшін нарық институттарының баламалы жүйесін құру және реттеу сапасын арттыру қажет, соның ішінде:
- мемлекеттік реттеудің тиімділігін күшейту және әкімшілік кедергілерді қысқарту;
- тіркеу рәсімдерін жеңілдету және бақылауды ықшамдау;
- тауар өндірушілер үшін тұрақты әрі болжамды экономикалық орта қалыптастыру.
Инвесторлар үшін тәуекелдер және шектеулер
Қазіргі жағдайда ауыл шаруашылығы бірқатар факторларға байланысты инвесторлар үшін тәуекелі жоғары сала болып саналады. Нәтижесінде капитал айналымы баяулап, табыстылық төмендейді.
Табиғи факторларға тәуелділік
Өнім көлемі ауа райы мен табиғи жағдайларға тікелей тәуелді болғандықтан, тұрақты өнім алып, салынған қаржыны толық қайтаруға кепілдік әлсіз.
Маусымдылық және ақша ағымы
Маусымдылық жұмыс күші мен материалдық-техникалық ресурстарды жыл бойы толық пайдалануға мүмкіндік бермейді. Табыс бірқалыпты түспейді, бұл қаржылық жоспарлауды қиындатады.
Дамыған елдер тәжірибесі
Дамыған елдер табиғи тәуекелдерді төмендету үшін алдын ала шаралар қабылдап, ауыл шаруашылығы өндірушілеріне әртүрлі қолдау тетіктерін ұсынады. Бұл өндірістің тұрақтылығын күшейтіп, инвестиция тартуға қолайлы жағдай жасайды.
Қаржы ресурстары және инвестициялық мүмкіндіктер
Қаржы ресурстары кез келген кәсіпорын үшін шешуші құрал: өндірісті ұлғайтуға, қажетті шикізатты сатып алуға, жұмысшылардың әлеуметтік қажеттіліктерін өтеуге жұмсалады. Алайда ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының өз қаражатынан инвестициялау мүмкіндігі көбіне шектеулі.
Меншікті салымдардың азаю себептері
- пайданың ағымдық тұтынуға бөлінуі;
- амортизациялық аударымдардың төмендеуі;
- айналым қаражатының жеткіліксіздігі;
- мемлекеттік қолдаудың қысқаруы;
- салық жүктемесінің өсуі және инфляциялық үдерістер.
Шетелдік инвестицияның пайдасы
АӨК-ке шетелдік инвесторларды тарту өңдеуші салалардағы негізгі құралдарды жаңартуға, реконструкциялауға және өндірісте жаңа технологияларды енгізуге мүмкіндік береді.
Тәуелділік қаупі
Инвестиция тартудың жағымды әсерімен қатар, экономикалық тәуелділіктің арту қаупі де бар. Сондықтан ұлттық мүдде мен салалық қауіпсіздікті ескере отырып, теңгерімді саясат қажет.
Нарықтық жағдайда тұрақтандыру тетіктері
Нарықтық экономика жағдайында ауыл шаруашылығы өндірісін тұрақтандыру мен дамыту үшін бірнеше басым бағыт айқындалады:
- 1 баға теңсіздігін (диспаритетті) қысқарту;
- 2 несиелеуді кеңейту және беру механизмдерін жеңілдету;
- 3 маркетингтік қызметті жандандырып, нарық конъюнктурасын тұрақты бақылау;
- 4 алдыңғы қатарлы шаруашылықтардың тәжірибесін БАҚ арқылы кеңінен тарату.
Жәрмеңкелердің рөлі
Жыл сайын республикада және жекелеген аймақтарда ауыл шаруашылығы өнімдерінің жәрмеңкелері өтеді. Бұл алаңдарда өндірушілер өз өнімдерінің ассортименті мен қызметтерін таныстырып, сатуды ынталандыратын насихат жұмыстарын жүргізеді, сондай-ақ озық кәсіпорындардың жетістіктері туралы ақпарат таратады.
Маркетинг: өткізу, коммуникация және басқару
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының маркетингтік қызметінің негізгі бағыттары — өнімді бөлу (өткізу), өнімді тұтынушыға жеткізу (коммуникация) және маркетингтік басқару. Қазіргі жағдайда өнім өткізу әрбір кәсіпорын үшін ең өзекті мәселенің бірі.
Өткізу арналарын дамыту
- тиімді өткізу арналарын іздеу;
- меншікті сауданы ұйымдастыру;
- әртүрлі аймақтарға шығып, өнімді таныстыру және жарнамалау;
- тікелей маркетинг тәсілдері (айырбас, өзара есеп айырысу және т.б.);
- тәуелсіз көтерме және бөлшек делдалдар арқылы сату (агент, аукцион, көтерме нарық).
Коммуникация құралдары
Өнімді тұтынушыға жеткізудің маңызды арналары — жарнама, көрмелер, кезеңдік басылымдар және көпшілік ақпарат құралдары. Әсіресе озық шаруашылықтардың тәжірибесін жариялау кең тараған тәсілдердің бірі.
Жоспарлау және бақылау
Маркетингтік жоспарлау мен бақылау жүйесін құру, маркетингті басқару — кәсіпорын тұрақтылығының тірегі. Соңғы жылдары маркетинг бөлімдерінің ашылуы кадрлық құрылымды жаңартып, мамандардың нақты функцияларын айқындауға ықпал етті.
Әртараптандыру және азық-түлік қауіпсіздігі
Диверсификация ұғымы
Соңғы жылдары «диверсификация» (әртараптандыру) термині жиі қолданылады. Оның мәні — өндірісті әртараптандыру, яғни шығарылатын өнім түрлерін көбейту және бірнеше бағытты қатар дамыту арқылы тәуекелді азайту.
Астық және өзге де азық-түлікпен өзін-өзі қамтамасыз ету — кез келген мемлекеттің тәуелсіздігін сипаттайтын маңызды белгілердің бірі. Дегенмен тәжірибе көрсеткендей, тіпті АҚШ, Жапония, Франция сияқты дамыған елдердің өзі барлық азық-түлік түрлері бойынша толық өзін-өзі қамтамасыз ете бермейді.
Мемлекеттік қолдау және өңдеу өнеркәсібі
Үш жылдық аграрлық азық-түлік бағдарламасын іске асыру аяқталып, аграрлық бизнесті мемлекеттік реттеу мен қолдау жүйесі қалыптастырылды. Бір ғана жыл ішінде ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуға республикалық бюджеттен 57,9 млрд теңгеден астам қаржы бөлу жоспарланған.
Басым бағыт: өнімді өңдеу
Ауыл шаруашылығының экономикалық дамуының басым бағыттарының бірі — ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін өнеркәсіпті дамыту. Өңдеу саласы қосылған құнды арттырып, жұмыспен қамтуды күшейтеді және аймақтық экономиканың тұрақтылығын жоғарылатады.
Өңдеу кәсіпорындары және жұмыспен қамту
Облыс аумағында ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен 70-тен астам ірі акционерлік қоғам мен жауапкершілігі шектеулі серіктестік, сондай-ақ 908 шағын цех пен кәсіпорын айналысады. Бұл құрылымдар 15 мыңнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етеді.
Қаңтар–маусым аралығында облыс бойынша 9,6 млрд теңгенің өнімі өндіріліп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 1,7 млрд теңгеге артты.
Аймақтық теңсіздік және тоқтап тұрған цехтар
Кейбір аудандарда көкөніс пен жеміс-жидек өңдеу қуаттары толық пайдаланылмайды, ал жекелеген өңірлерде өңдеу цехтары мүлде жоқ. Облыс бойынша 900-ден аса шағын цехтың 143-і тоқтап тұр, оның ішінде ұн диірмендері, өсімдік майы цехтары және наубайханалар бар.
Мал өнімдерін өңдеудегі түйткіл
Мал өнімдерін қайта өңдеудегі басты проблемалардың бірі — тері мен жүнді өңдеу. Ел ішінде өндірілген тері мен жүн шетелге төмен бағамен шығарылып кетеді. Бұл бағытта Шымкенттегі былғары-аяқ киім кәсіпорны, Арыстағы жүн өңдеу кәсіпорны, Түркістандағы тері өңдеу өндірісі және басқа да шағын цехтар жұмыс істейді.
Өңдеу цехтары туралы деректер (01.06.2004)
Төмендегі кестеде аудандар мен қалалар бойынша шағын цехтар саны, тоқтап тұрғандары, өңделген тауар құны және жұмыспен қамту көрсеткіштері жинақталған.
| № | Аудан/қала | Цех саны | Тоқтап тұрғаны | Өңделген тауар (01.06.2003), млн тг | Өңделген тауар (01.06.2004), млн тг | Өсуі | Жұмысшылар саны |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Арыс | 19 | 3 | 31,6 | 34,7 | 109,8% | 184 |
| 2 | Бәйдібек | 60 | 8 | 5,1 | 5,6 | 109,8% | 224 |
| 3 | Қазығұрт | 225 | 41 | 41,3 | 43,9 | 106,3% | 344 |
| 4 | Мақтаарал | 26 | 9 | 2,0 | 4,9 | 2,4 есе | 127 |
| 5 | Ордабасы | 49 | — | 11,1 | 41,4 | 3,7 есе | 120 |
| 6 | Отырар | 21 | 4 | 1,6 | 4,4 | 2,7 есе | 25 |
| 7 | Сайрам | 123 | 15 | 307,0 | 480,7 | 1,5 есе | 576 |
| 8 | Сарыағаш | 49 | 19 | 52,8 | 52,1 | 98,7% | 175 |
| 9 | Созақ | 15 | — | 8,8 | 20,8 | 2,3 есе | 22 |
| 10 | Түркістан қ. | 83 | 3 | 3,9 | 12,1 | 3,1 есе | 122 |
| 11 | Төлеби | 61 | 16 | 29,8 | 30,1 | 101,0% | 137 |
| 12 | Түлкібас | 49 | 4 | 65,0 | 67,0 | 103,0% | 179 |
| 13 | Шардара | 9 | 2 | 12,3 | 12,4 | 101,5% | 21 |
| 14 | Кентау | 23 | 4 | 2,1 | 15,3 | 7,2 есе | 70 |
| 15 | Шымкент | 96 | 15 | 111,1 | 113,3 | 102,0% | 319 |
| Облыс бойынша | 908 | 143 | 685,5 | 946,8 | 138,1% | 2645 | |
Ауыл шаруашылығының өндірістік көрсеткіштері және жаңғырту
2003 жылғы жалпы өнім
2003 жылы ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі ағымдағы бағамен 83,1 млрд теңгені құрап, 2002 жылғы деңгейден 3,5%-ға артты. Оның ішінде:
- мал шаруашылығы — 24,4 млрд теңге (5,1% өсім);
- егін шаруашылығы — 58,6 млрд теңге (2,8% өсім).
Жаңғырту шаралары
Ауыл шаруашылығын әрі қарай дамыту үшін таңдаулы тұқым шаруашылығын күшейту, жерді агрохимиялық зерттеу, ауыл шаруашылығы техникасын лизинг арқылы жаңарту, машина-технологиялық стансалар құру, тыңайтқыш пен жанар-жағармай алуды субсидиялау сияқты шаралар маңызды.
Сонымен қатар асыл тұқымды мал шаруашылығын және ветеринарлық қызметті қолдау бағытында жүйелі жұмыстар жүргізілуі тиіс.
Құқықтық негіз және бәсекеге қабілеттілік
«Агроөнеркәсіп кешені мен ауылдық аймақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» заңды қабылдау қажеттілігі атап өтіледі. Алдағы уақытта Дүниежүзілік сауда ұйымына кіру жағдайында отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігіне қойылатын талаптар күшейе түседі, сондықтан өндіріс тиімділігі мен сапа стандарттарын көтеру басым міндетке айналады.