Қазақша рефераттар

АҚШ тың сыртқы саясаты

1870–1899 жылдардағы АҚШ

XIX ғасырдың соңғы ширегінде АҚШ аумағын кеңейтіп, ішкі нарығын ұлғайтып, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында капитализмді жедел дамытты. Бұл кезеңде монополиялар күшейді, жұмысшы қозғалысы қалыптасты, ал сыртқы саясатта АҚШ ықпалын Латын Америкасы мен Тынық мұхит аймағына қарай кеңейтуге кірісті.

Негізгі тақырыптар

  • Экономикалық дамудың ерекшеліктері
  • Ауыл шаруашылығындағы капитализмнің «американдық» жолы
  • Жұмысшы табының жағдайы және социалистік қозғалыс
  • Сыртқы саясаттағы экспансия

Аумағы және халық

1880
Солтүстік Америкада 38 штат; халық саны шамамен 50,2 млн.
1890
Халық саны 76,3 млн-ға жетті.
Жалпы үрдіс
Қоныстану мен көші-қонның күшеюі ішкі нарықтың кеңеюіне және өндірістің шапшаң өсуіне негіз қалады.

Өнеркәсіптің серпіні

XIX ғасырдың соңғы ширегінде металлургия қарқынды дамыды. Ұлы көлдер ауданы елдегі өнеркәсіп өнімінің шамамен 80%-ын өндірді. Металлургияның өсуі көмір өнеркәсібін де жеделдетті: Аппалач бассейні XIX ғасырдың соңына қарай көмір өндірісінің 50%-ын берді.

Бұған қоса тамақ, тоқыма және басқа да салалар кеңейіп, өнертапқыштық пен техникалық жаңалықтар өндіріс құрылымын өзгерте бастады.

Монополиялар

1870 жылдан бастап ірі монополиялық бірлестіктер пайда болды. Ең ірілерінің бірі — «Стандарт Ойл», ол мұнай өнімдерінің шамамен 90%-ын бақылауға алды. 1890 жылдары тоқыма, қорғасын, темекі сияқты салаларда трестер құрылды.

Рокфеллер, Морган секілді миллиардерлердің ықпалы күшейіп, қаржы капиталы өндіріс бағытын анықтай бастады.

Экономикалық өсудің алғышарттары

  • 1 Капитализмнің дамуын тежейтін еуропалық типтегі «корольдік» жер иелену үлгісі болмады.
  • 2 Құнарлы жерлердің игерілуі және еуропалық қоныстанушылар әкелген тәжірибе өндіріс мәдениетін күшейтті.
  • 3 Теміржол құрылысы кеңейіп, теміржол компаниялары тасымал тораптарына ықпалын арттырды.
  • 4 Ішкі нарықтың кеңеюі өнеркәсіпке тұрақты сұраныс тудырды.

Ауыл шаруашылығы: «американдық жол»

Ауыл шаруашылығында капитализм тез дамыды: жер өңдеушілерге бос жерлер тегін таратылып, фермерлік шаруашылық кеңейді. Құл иеленуші латифундиялар ыдырап, капиталистік қатынастарға бейім ауыл шаруашылығы орнықты.

Ленин берген сипаттама

«Помещиктік шаруашылық болмайды. Революция феодалдық поместьелерді конфискелейді және ұсақтап жібереді. Мұндай жағдайда шаруа басым болады. Ол егіншіліктің бірден-бір агенті болып, біртіндеп капиталистік фермерге айналады. Негізгі көрініс — патриархалдық шаруаның буржуазиялық фермерге айналуы.»

Фермерлер әлеуметтік топ ретінде күшейіп, үкіметтің қаржы, салық және теміржол саясатына қарсы наразылық қозғалыстарын ұйымдастырды. Кейбір қозғалыстар қысқа мерзімде басылғанымен, фермерлердің саяси белсенділігі қоғамдық өмірге ықпал етті.

Саяси жүйе және партиялар

АҚШ-та екі негізгі партия — республикалық және демократиялық партиялар — әртүрлі әлеуметтік топтарды өз жағына тарта отырып, саяси басқаруды қамтамасыз етті. Уақыт өте келе партиялық құрылымдар ірі қаржыгерлер мен монополиялардың ықпалымен тығыз байланыса түсті.

Экономиканың жылдам өсуі жаңа қайшылықтарды да күшейтті: еңбек даулары жиілеп, жұмысшы қозғалысының ұйымдасуы жеделдеді.

Жұмысшы табы және социалистік қозғалыс

1870–1880 жылдары АҚШ-та жұмысшы қозғалысы саяси өмірдің маңызды бөлігіне айналды. Еңбек күнін қысқарту, еңбек бюроларын құру, жұмысшы статистикасын жүргізу және жалақыны көтеру талаптары кең тарады.

1886 жылғы 1 мамыр оқиғалары (Чикаго) жұмысшы қозғалысы тарихында ерекше орын алды. Қақтығыстардан кейін бірқатар белсенділер (Пирсонс, Фишер, Энгель, Шпиц) өлім жазасына кесілді.

Ұйымдар мен бастамалар

  • Гринбекер қозғалысы: қаржы саясатына және қарызды «гринбек» ақшасымен өтеуге қатысты талаптар көтерілді.
  • Социалистік партия: 1876 жылы құрылды (деректе осылай көрсетіледі).
  • 1869 жылы «Еңбек рыцарлары» (Knights of Labor) ұйымы құрылды.

Ескерту: бастапқы мәтінде кейбір даталар мен атауларда дәлсіздіктер кездеседі; мұнда мазмұн сақталып, тілдік қателер түзетілді.

XIX ғасырдың аяғындағы сыртқы саясат

Латын Америкасы

АҚШ капиталистері Мексика мен Орталық Америкаға қызығушылық танытып, Латын Америкасы елдеріне ықпалын арттыруға ұмтылды. 1889 жылы Вашингтонда өткен алғашқы Панамерикандық конференция арқылы аймақтағы елдерді өз орбитасына тартуға әрекет жасалды, бірақ нәтижесі шектеулі болды.

Тынық мұхит бағыты

АҚШ Тынық мұхит бассейніне де назар аударып, Кореяға бірнеше рет экспедициялар ұйымдастырды (1866–1867–1871). Кейіннен америкалық сауда үшін порттардың ашылуы туралы келісімдер жасала бастады.

Испан–Американ соғысы

1898 жылы АҚШ Испаниямен соғысып, Пуэрто-Рико мен Куба мәселесінде шешуші ықпалға ие болды. Бұл соғыс әлемді қайта бөлу үшін жүргізілген алғашқы қақтығыстардың бірі ретінде сипатталады.

1899 жыл: «Ашық есік» саясаты

Қытайдағы ықпал үшін бәсекеде АҚШ 1899 жылы «Ашық есік» саясатын ұсынды: Қытай нарығына барлық капиталистік мемлекеттердің еркін кіруін жариялай отырып, АҚШ өз экономикалық қуатына сүйеніп бәсекелестерін ығыстыруды көздеді. Мақсаттарының бірі — Тынық мұхиттағы ықпалды күшейту еді.

1900–1914 жылдар: империализм дәуіріне өту

XX ғасырдың басында АҚШ капиталдың шоғырлануы мен қаржы олигархиясының күшеюі арқылы империализм сатысына өтті. Ел «трестердің классикалық еліне» айнала бастады.

Өндіріс пен трестердің күшеюі

1900 жылғы деректер бойынша өндіріс өнімінің жылдық құны 20 млрд доллар болды — бұл Германия мен Ұлыбританиядан шамамен екі есе жоғары деп көрсетіледі. Болат өндірісі бірқатар еуропалық елдердің жиынтық деңгейінен асып түсті.

Шоғырлану нәтижесінде ірі корпорациялар мен трестер басымдыққа ие болды: 1904 жылы миллион долларлық өнімі бар кәсіпорындар саны аз болғанымен, оларда жұмысшылардың едәуір бөлігі еңбек етті.

1901: «Болат тресі»

Морган құрған бірлестік капиталы 1 млрд доллар деп көрсетіледі; болат шикізатының 50%-дан астамын өндірді.

«Стандарт Ойл»

Мұнайдың 90%-ын бақылау, 70 мың км мұнай құбыры (1900 ж. дерек), теңіз тасымалының кең желісі.

Қайшылықтар және еңбек қатынастары

Монополиялардың күшеюі дағдарыстардың жиілеуіне, нарық үшін тартыстың ұлғаюына әкелді. Ірі трестер сыртқы нарықтағы артықшылықтарын сақтау үшін кейде техникалық прогресті тежеуге де мүдделі болды деп сипатталады; рантье топтары көбейді.

Жұмысшыларға қысым күшейді. 1913 жылы өндірісті ұтымдастыруға бағытталған Тейлор жүйесі енгізіліп, мақсат еңбек өнімділігін барынша арттыру болды.

Жұмысшы ұйымдары

1905–1912 жылдары жұмысшы қозғалысында жандану байқалды. Мәтінде И.Р.М. ұйымы аталып, оны Юджин Дебс, Леон және Уильям Хэйвуд сияқты тұлғалармен байланыстырады; ұйым ішінде бағыттық жіктелулер де болғаны айтылады. 1912 жылы бірқатар ереуілдер ұйымдастырылып, кей жерлерде жалақының өсуіне қол жеткізілді.

Теодор Рузвельт кезеңі және «реформалар»

1901 жылы президенттікке Теодор Рузвельт келді (Мак-Кинли қаза болғаннан кейін). Ол жұмысшылар наразылығын бәсеңдету үшін уәделер беріп, трестердің «жаман жақтарын» шектеу туралы бастамалар көтерді: кейбір монополияларға қарсы сот процестері жүргізілді.

Сонымен бірге ірі капиталдың саяси ықпалы сақталды: бастапқы мәтінде 1904 жылғы сайлау науқаны кезінде Морган тарапынан қаржылық қолдау көрсетілгені айтылады.

Сыртқы саясат: экспансия және ықпал

Испания мұрасы

АҚШ Филиппин мен Пуэрто-Рико аралдарын иемденіп, Кубада протектораттық ықпал орнатты. Мәтінде Филиппин үшін Испанияға 20 млн доллар төленгені көрсетіледі.

Монро доктринасы

«Америка — американдықтар үшін» ұраны Латын Америкасындағы ықпалды заңдастыру құралы ретінде пайдаланылды. Саясат көбіне күш көрсетуге негізделген «жуан шоқпар» тәсілімен байланыстырылып сипатталады.

«Доллар дипломатиясы»

Мәтіндегі дерек бойынша АҚШ капиталы Мексикадағы кен орындарының 72%-ын және мұнай өндірісінің 58%-ын бақылауға алған. Никарагуа, Коста-Рика сияқты елдер де қаржылық тәуелділікке түсті.

Панама каналы

Отарлау саясатын және теңіз қатынасын жеңілдету үшін АҚШ екі мұхитты жалғайтын канал қазуды стратегиялық мақсат етті. 1901 жылы Панама республикасы жарияланып, АҚШ оны жедел мойындады. Осыдан кейін Атлант пен Тынық мұхит арасындағы қатынасты жеңілдететін Панама каналы құрылысы басталды.