Қазақстан Республикасында қазақ тілінің мемлекеттік тіл құқығына ие болуы, әдіс - тәсілдері Қазақстан Республикасының Білім беру және Тіл туралы Заңдарының қабылдануы болашақ ұрпақ тәрбиесіне жаңаша көзқараспен қарауды талап етеді
Мектепке дейінгі тәрбиені жаңғыртудың қоғамдық негізі
Қазақстан Республикасында қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуы, сондай-ақ Білім беру туралы және Тіл туралы заңдардың қабылдануы болашақ ұрпақ тәрбиесіне жаңаша көзқараспен қарауды талап етеді. Халыққа білім беру жүйесін қайта құру мектепке дейінгі ұйымдардағы тәрбие мен оқыту жұмысының мазмұнын жаңартуды, балаларды мектепке дайындауды, денсаулық, адамгершілік және эстетикалық тәрбие сапасын арттыруды көздейді.
Бұл міндеттер, ең алдымен, тәрбиелеу жұмысындағы сабақтастық пен бірізділік принциптерін сақтағанда нәтижелі жүзеге асады. Осыған байланысты балабақшада тәрбиелеп-оқытудың негізгі құралы болатын бағдарламалар жаңартылып, оқу-тәрбие мазмұнына елеулі өзгерістер енгізіледі.
Жаңартылған бағдарлама: баланың тілін дамыту — өзек
Жаңа бағдарламада мектепке дейінгі кезеңде баланың ой-өрісін және дүниетанымын кеңейту, өмірге қажетті білім, іскерлік пен дағдыларды меңгерту, ой еңбегіне баулу, өздігінен әрекет етуге және еңбек ете білуге үйрету басты мақсат ретінде айқындалады.
Тіл — ақыл-ой дамуының тірегі
Ақыл-ойды жетілдірудің негізі — баланың тілін дамыту: сөз қорын молайту, еркін әрі дұрыс сөйлеуге үйрету. Тіл арқылы ұғым қалыптасады, ой сөйлеу арқылы білдіріледі. Сондықтан тіл дамыту жұмысы ақыл-ой тәрбиесімен бірлікте қарастырылуы тиіс.
Мемлекет болашағы — бүгінгі ұрпақ
Ел дамуының іргесі біліммен қаланады. Жас ұрпақтың табиғи қабілеті мен нақты мүмкіндігін ескере отырып, ана тілінде еркін, сауатты, жүйелі сөйлеуін дамыту — бүгінгі күннің өзекті міндеті.
Қазіргі әлемнің қарқынды өзгеруі білімге қойылатын талапты күшейтеді. Жаңа идеялар мен кәсіби біліктілік тәрбиешінің шығармашылығын, үздіксіз ізденісін ерекше маңызға шығарады.
Қазақстандағы мектепке дейінгі тәрбиенің қалыптасу белестері
Қазақстанда қоғамдық мектепке дейінгі тәрбие беретін алғашқы балалар алаңы 1917 жылы 1 мамырда Верный қаласында (қазіргі Алматы) ашылды. Ұйымдастырушылар О.Д. Мухия, Е.А. Минский, А.А. Харина күрделі қиындықтарды еңсеріп, балаларды киім, тамақ, ойыншықпен қамтамасыз етіп, алғашқы кезеңде ақысыз еңбек ете жүріп, педагогтік үлгі көрсетті.
Негізгі деректер (қысқаша)
- 1919 — Торғай губерниясында 37 балалар алаңы ашылып, мыңға жуық бала тәрбиеленді; Орынборда Сәрсенов атындағы мектеп жасына дейінгі балалар үйі ашылды.
- 1920 — Ақмолада М.В. Покровский басшылығымен 3 балалар алаңы және қазақ балаларына арналған алғашқы балабақша ашылды (35 бала).
- 1921 — Семейде 5 балалар алаңы ашылып, біреуі қазақ тілінде жұмыс істеді.
- 1920–1923 — балалар алаңы мен балабақша саны 90-ға жетті.
- 1930–1937 — 239 маусымдық балабақша 7502 баланы, 37 тұрақты қазақ балабақшасы 1231 баланы қамтыды.
- Соғыс жылдары — 21 қазақ балабақшасы жұмыс істеді.
- 1945–1957 — қазақ балабақшаларының саны 89-ға жетті (оның 50-і Шымкент облысында).
- 1978 — 535 ясли мен балабақшада 26 222 бала ана тілінде тәрбиеленді.
- 1986 — 990 қазақ балабақшасында 65 мыңнан аса бала қамтылды.
- 1990–1997 — қазақ балабақшаларында 136 949 бала тәрбиеленді.
- 1998 — нарықтық қысым салдарынан 395 қазақ балабақшасы ғана қалып, шамамен 3000 бала тәрбиеленді; 1990–1998 жылдары 1272 қазақ балабақшасы жабылды.
Қазіргі таңда бұл мәселе қайта қолға алынып, мектепке дейінгі тәрбиенің маңызды міндеттерін шешу бағытында жұмыстар жүргізілуде.
Тәрбиеші — балабақшадағы негізгі тұлға
Балабақшадағы тәрбие бағдарламасының орындалуын ең алдымен педагог-тәрбиеші жүзеге асырады. Ол — мектепке дейінгі ұйымдағы басты тұлға. Тәрбиеші жеке тұлғаның қалыптасу процесін басқарады; бұл процесс күрделілігі мен нәзіктігі жағынан ерекше және ешнәрсемен толық салыстыруға келмейді.
Тәрбиешінің міндеттері
- Тәрбие мен білім беруді бірлікте жүргізу
- Ана тілі мен математиканың бастауыш негіздерін дамыту
- Балаларға түсінікті білім, іскерлік пен дағды қалыптастыру
- Жан-жақты дамыған тұлға тәрбиелеуге бағыт ұстау
Тәрбиешіге қойылатын талаптар
- Балаларды шынайы сүю
- Үлкен шыдамдылық пен жан жомарттығы
- Өз Отанына адал патриот болу
- Шеберлігін үздіксіз жетілдіру
- Озық ғылыми-педагогикалық тәжірибені жүйелі пайдалану
- Балалар мен ата-ана алдында кәсіби беделге ие болу
- Жан-жақты, үйлесімді тұлға болуы
А.С. Макаренко: тәрбиеші шеберлігі — туа біткен «ерекше өнер» ғана емес, дәрігер мен музыкант шеберлігін қалай қалыптастырса, педагог шеберлігін де солай үйретуге болатын мамандық.
Н.К. Крупская тәрбиеші еңбегінің қоғамдық маңызын атап көрсетіп, педагогтың Отан мен қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуі, міндеттерді шығармашылықпен шешуі және кәсіби өсуі үшін үздіксіз еңбектенуі қажет екенін нақтылаған.
Ана тілі, тіл мәдениеті және ауыз әдебиетінің рөлі
Тіл — адамдардың пікір алмасып, қарым-қатынас жасайтын негізгі құралы. Осы себепті тілдің қоғамдық әрі тәрбиелік қызметі айрықша. Тіл — ұлттық мәдениеттің басты көрсеткіштерінің бірі: әр халықтың тілінде оның дәстүрі, сана-сезімі, ойлау тәсілі, мінез-құлқы көрініс табады. Тіл мәдениетін меңгеру сәби шақтан басталып, біртіндеп жетіледі. Сондықтан тіл дамыту жұмысы отбасынан бастап, балабақшада жүйелі түрде жалғасуы тиіс.
Ауыз әдебиеті — халық қазынасы
Баланың тілін дамытуда ауыз әдебиетінің орны ерекше. Аз сөзбен көп мағына беретін мақал-мәтелдер, ертегілер, эпостық туындылар ғасырлар бойы жинақталып, бүгінгі ұрпақтың рухани азығына айналады.
Ы. Алтынсарин: өмірге қажетті ауызекі сөйлеу дағдыларына жаттықпайынша, қай тілде болса да еркін әрі жүйелі сөйлеу қиын.
Философиялық пайым
Философ В. Рожин тілдің ойды сезім арқылы қабылданатын формаға түсіріп, бір адамнан екінші адамға жеткізетінін, тілдің материалдық және рухани мәдениетпен бірге жетілетінін атап көрсетеді. Бұл — тіл тәрбиесі баланың рухани дамуының өзегі екенін айқындайды.
Мектепке даярлау: 5–6 жас кезеңінің шешуші маңызы
Мектепке даярлау және мектептегі оқу сапасын арттыру — педагогикадағы өзекті мәселелердің бірі. Ғалымдар мектеп жасына дейінгі балалардың сөйлеу тілінің даму ерекшеліктерін тәжірибе арқылы зерттеп, сөздік минимумды айқындауға назар аударып келеді. Ең жауапты кезең — баланың бес-алты жастағы шағы.
Дене дамуы
Ағза жетіліп, қарқынды өседі; қимыл-қозғалыс және әртүрлі іс-әрекет түрлері белсенді дамиды.
Таным мен ойлау
Салыстыру, топтау, жалпылау, өздігінен қорытынды жасау қабілеті күшейеді; көрнекі-бейнелі ойлау жетіледі.
Сөйлеу
Сөйлеу тек «қазір көріп тұрғанды» сипаттаумен шектелмей, өткен мен келешек туралы да айтуға мүмкіндік береді.
Сөздік қордың шамамен өсуі
- 2 жас
- 1000+ сөз
- 3 жас
- шамамен 1800 сөз
- 4–5 жас
- 2000–3000 сөз
- 6–7 жас
- 3260–4000 сөз
Бұл көрсеткіштер отбасы мен балабақшадағы жүйелі тәрбие жұмысына, ересектердің балалармен сөйлесу мәдениетіне және баланың сұрақтарына нақты, түсінікті жауап беріп отыруына тікелей байланысты.
Н.К. Крупская: ақыл-ой тәрбиесінің негізгі міндеттерінің бірі — баланың тілін дамыту. Баланы тыңдап түсінуге, өз ойын сөзбен жеткізуге үйрету, бақылау мен әңгіме арқылы сөздік қорын байыту, ал оқу-тәрбие жұмысы ана тілінде жүргізілуі тиіс.
Әдістер: бақылау, экскурсия, ойын және шығармашылық әрекет
Мектепке дейінгі педагогика мен психология тіл дамытуды мақсатты түрде ұйымдастыру қажет екенін көрсетеді. Н.К. Крупская ұсынған әдістер ішінде бірінші орынға бақылау мен экскурсия арқылы айналадағы өмірді танытуды қояды. Баланың нақты қабылдауы үшін ойын процесін дұрыс ұйымдастырудың маңызы зор, әсіресе шығармашылық ойындарды дамытуда педагогикалық басшылық қажет.
Бағдарлама талабы: тілдің барлық қырын дамыту
- Сөзді ана тілі нормасына сай дұрыс айту
- Сөздердің өзара байланысын сақтау
- Пікірдің дәйектілігі мен бейнелілігін қамтамасыз ету
- Жас ерекшелігіне сай мақсат пен мазмұнды дәл айқындау
Л.С. Выготский мектепке дейінгі кезеңдегі ойлау мен сөйлеудің өзара байланысын терең талдап, 5–6 жаста баланың заттар мен құбылыстар туралы қорытынды жасап, оны түсіндіруге ұмтылатынын көрсетеді. Сондықтан бағдарлама табиғаттағы физикалық, биологиялық, қоғамдық құбылыстар туралы түсінік беріп, мектепте оқытудың басты шарттарына тірек болуы тиіс: адам, қоғам, табиғат және өнер туралы мағлұмат мектепке дейін-ақ баланың дүниетанымын кеңейтіп, тілін дамыту арқылы мектепке даярлауға қызмет етеді.
Оқытуды қашан бастау керек және «мектепке даярлық» нені білдіреді?
К.Д. Ушинский: мерзімінен бұрын оқыту оқуды кешіктіріп бастаудан да зиянды болуы мүмкін; тым ерте оқыту баланы шаршатып, жалықтырады, қызығушылығын төмендетеді. Сондықтан оқытуды баланың даярлығын ескеріп, әдістемелік тұрғыда ұйымдастыру қажет.
Мектепке даярлықтың негізгі белгілері
- Айтылған сөзге, оқылған шығармаға, бақыланған затқа зейін қоя білу
- Өз ойын толық сөйлеммен жеткізу
- Табиғат пен өмір құбылыстарын бағдарлап түсіну
- Ұжымдық еңбекке бейімделу, жолдастық пен достыққа дағдылану
Бүгінгі мектеп тәжірибесіндегі өзгерістер (бағдарламалардың жаңаруы, оқулықтардың кең қолданылуы, бастауыш сыныпта математика мазмұнының кеңеюі) мектепке дейінгі ұйымдардағы тәлім-тәрбие сапасын арттыруды, яслиден бақшаға және бақшадан мектепке өтудегі сабақтастықты күшейтуді талап етеді. Осы міндеттер оқу-тәрбие жұмыстарын бағдарламаға сай жүйелі жүргізуді алдыңғы қатарға шығарады.