Палестина мәселесінің пайда болуы және екіге бөлінуі туралы қазақша реферат

Араб әлемінің кеңістігі және тарихи сабақтастық

Егер Солтүстік Африканың жағалауларымен жүріп, одан кейін Арабия түбегін толық аралап, Израиль арқылы өтіп, солтүстікте Түркия шекарасына, шығыста Иран шекарасына дейін жетсеңіз, жол бойы араб тілінде сөйлеп, еркін қатынас жасауға болады. Бұл тілді «бақытты тіл» деуге негіз бар: шамамен 1400 жыл бұрын араб тілінде Имруль-Қайс өлең жазса, Ибн Сина (Авиценна) өз ғылыми трактаттарын осы тілде хатқа түсірді, ал әлемге әйгілі «Мың бір түн» жинағы да араб тілінде тарады.

Көптеген тілдер тарих қойнауында жоғалса, араб тілі бүгінге дейін грамматикасын да, сөз қорын да едәуір сақтап келді. Қазіргі таңда араб тілінде адамдар сөйлейді, кітаптар жарық көреді, газеттер шығарылады.

Исламның таралуы және халифаттың кеңеюі

Ерте ғасырларда араб тілі негізінен Аравия түбегінің тұрғындары үшін туған тіл болды. VII ғасырдың басында бұл аймақта ислам діні таралып, орталықтанған мемлекет — Араб халифаты құрылды. Оның шекаралары қысқа уақыт ішінде кеңейіп, Атлант мұхиты жағалауынан Каспий теңізіне дейін, Гималай тауларынан Пиреней түбегіне дейінгі кеңістікті қамтыды.

Халифат құрамындағы кейбір халықтар толық арабтанды: дінін, тілін және мәдениетін қабылдады. Ал басқа аймақтар (мысалы, Иран, Батыс Үндістан, Орталық Азия) исламды қабылдағанымен, тілдік-мәдени ерекшеліктерін едәуір сақтап қалды.

Дегенмен, территориясы тым ауқымды болғандықтан, халифатты бір орталықтан басқару қиындап, ол біртіндеп бірнеше бөлікке — ұсақ князьдықтар мен сұлтанаттарға бөлінді.

Отарлық қайта бөлініс және араб әлемінің географиялық жіктелуі

XVI ғасырда халифат территориясының едәуір бөлігін түріктер басып алып, Осман империясының ықпалы күшейді. Ал Осман империясы ыдырағаннан кейін бұл кеңістіктің көп бөлігі Ұлыбритания, Франция, Италия және Испания арасында ықпал аймақтарына бөлінді (Йемен мен Сауд Арабиясы аумағындағы кейбір ұсақ князьдықтарды қоспағанда).

Кейінірек, ХХ ғасырдағы ірі саяси өзгерістерден соң көптеген араб елдері тәуелсіздікке қол жеткізді. Географиялық тұрғыдан араб әлемі жиі екіге бөлініп қарастырылады: Алжир, Тунис және Марокко — Араб Батысы (Мағриб), ал қалған мемлекеттер — Араб Шығысы (Машрик).

Ортақ байланыстар: тіл, дін және антиимпериалистік мақсат

Әдетте араб елдері біртұтас тарихи-мәдени кешен ретінде қарастырылады. Оларды тек ислам діні мен араб тілі ғана біріктірмейді. Ең маңызды ортақтық — империализм мен колониализмге қарсы күрестегі мақсаттар мен өзара ықпалдастық.

Араб әлемінде антиимпериалистік дәстүрлердің қуатты болуы нәтижесінде бір елдегі күрес көбіне бүкіл арабтардың ортақ ісі ретінде қабылданады. Сондықтан бір мемлекеттегі жағдай басқа араб мемлекеттеріне де әсер ететіні жиі байқалады.

Сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық және саяси тұрғыдан бұл кеңістік біркелкі емес: әртүрлі даму сатылары, басқару үлгілері және қоғамдық құрылымдар қатар өмір сүреді. Бүгінгі күні «колония» немесе «империализм» сияқты ұғымдар ресми түрде сирек қолданылғанымен, соларға тән ықпал ету тетіктері толық жойылып кеткен жоқ.

Палестина мәселесі: түсіндіру тәсілдері және көзқарастар

Палестина мен Израиль арасындағы қақтығыс кенеттен пайда болған мәселе емес. Оны түсіндіруге арналған көзқарастар әртүрлі. Бір пікір бойынша, бұл қақтығыс КСРО мен АҚШ-тың ықпал таласына, яғни «әлемде кім күштірек?» деген бәсекеге байланысты ушыға түсті. Екінші пікірде Палестинада еврей мемлекетін құру немесе жергілікті кеңістікті «еврейлендіру» бастамасы көбіне Батыс державаларының отарлық мүддесімен ұштасқан деп қарастырылады.

Бұл тұжырым бойынша, Палестинаны бақылауға алу арқылы Орта және Таяу Шығысты басқаруға мүмкіндік туады, ал сол мақсатқа жету үшін сырттан қоныс аудару тетігі «адам ресурсы» ретінде пайдаланылған. Осы логикаға сүйенсек, сионизмнің шынайы қозғаушы күштері ретінде тек еврей идеологтарын емес, отаршыл саясат жүргізген күштерді де атап өтуге болады.

Тағы бір түсіндіру желісі Батыс державаларының әлеуметтік шиеленісті әлсірету мақсатында еврейлердің қоныс аударуын ішкі саясат құралына айналдыруын алға тартады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Еуропа мен Америкада жұмысшы қозғалыстары күшейіп, марксизм ықпалы тарады. Осы кезеңде билеуші топтар жұмысшы қозғалысын бөлшектеу үшін расистік және шовинистік ұрандарды қолданғаны айтылады.

Сионизмнің институционалдануы және Палестинаның таңдалуы

Израиль мемлекеті картада 1948 жылы пайда болғанымен, оның құрылу тарихын 1917 жылдан бастап түсіндіру кең тараған. XIX ғасырдың соңында Еуропада еврей буржуазиялық-ұлттық қозғалысы қалыптасып, 1897 жылы Базельде өткен конференцияда Бүкіләлемдік сионистік ұйымның құрылғаны жарияланды.

Сионистік қозғалыс жетекшілері қуғын-сүргінге ұшыраған еврей жұмысшыларының көңіл күйін өз идеяларын таратуға пайдалануға ұмтылды. Сионизмнің негізін қалаушылардың бірі Теодор Герцль бұл идеяның, ең алдымен, ірі еврей буржуазиясы үшін тиімді екенін жасырмағаны туралы пікірлер бар: өз мемлекеттілігі жағдайында бай топтар қауіпсіз әрі еркін өмір сүре алады деген уәж айтылды.

Дегенмен мемлекетті қай жерде құру мәселесі бірден шешілмеді: бір топ Уганданы, екіншілері Латын Америкасын ұсынды. Ақырында ең тиімді өңір ретінде Палестина таңдалды. Бұған тарихи-діни символика да әсер етті: бұл жерде б.з.д. VIII ғасырда Израиль мемлекеті болғаны, Давид пен Сүлеймен сияқты патшалардың билік құрғаны туралы дәстүрлі түсініктер жиі алға тартылды.

1917 жыл: Бальфур хаты және оның салдары

Палестинада екі мемлекет құру туралы БҰҰ деңгейіндегі шешім 1947 жылғы 29 қарашада қабылданғанымен, мәселенің түп тамыры одан ертерек кезеңдерге кетеді. 1917 жылғы 2 қарашада Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі лорд Бальфур еврей қаржыгері Ротшильдке хат жолдап, Ұлыбритания үкіметі Палестинада еврей халқы үшін «ұлттық ошақ» құруды қолдайтынын және бұл мақсатқа жетуге көмектесуге дайын екенін білдірді.

Хатта сондай-ақ Палестинадағы «еврей емес қауымдастықтардың» азаматтық және діни құқықтарына нұқсан келтірілмеуі тиіс екені айтылды. Алайда бұл тұжырымдаманың өзі кейінгі кезеңдерде кең талас тудырды: сол уақыттағы халықтың басым бөлігін құраған арабтар құжатта нақты «араб» немесе «палестиналық» атауымен аталмай, жалпы сипаттағы тіркеспен ғана берілді.

Ұлыбританияның мүдделері және стратегиялық география

Бальфур декларациясының жариялануын түсіндіруде Ұлыбританияның өз мақсат-мүдделері ерекше аталады. Бір зерттеулер мұны Ұлыбританияның Таяу және Орта Шығыста ықпал орнату талпынысымен және аймақтағы мұнай ресурстарымен байланыстырады. Екінші пікір Палестинаның табиғи байлығы салыстырмалы түрде аз болғандықтан, ағылшындарды көбірек оның стратегиялық орналасуы қызықтырды дейді.

Бұл аймақтың маңызы Суэц каналы ашылғаннан кейін тіпті арта түсті: Жерорта теңізі мен Үнді мұхитын байланыстыратын бұл арна Батыс державаларына Таяу Шығыс пен Месопотамия бағыттарына шығуға мүмкіндік берді. Шын мәнінде, Палестинаның географиясы бірнеше өлшем бойынша маңызды болды: ол Суэц каналына жақын, Еуропа–АҚШ–Азия бағытындағы әуе жолдарының торабында, Жерорта теңізін Парсы шығанағымен жалғайтын құрлық жолдарына ыңғайлы және Таяу Шығыстың «жүрегіне» жақын орналасқан.

АҚШ факторы және мандат жүйесі

Бұл кеңістікте Ұлыбритания АҚШ-тың қарсы мүдделерімен де бетпе-бет келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемнің басты кредиторына айналған АҚШ Палестинаға қатысты көзқарасын белсенді білдіре бастады. Жалпы алғанда, АҚШ Палестинада еврей мемлекетінің құрылуына үзілді-кесілді қарсы болған жоқ: АҚШ президенті Вудро Вильсон Бальфур декларациясын қолдағаны туралы деректер келтіріледі.

Америкалық есептеулердің бірі бойынша, мұндай мемлекет аймақтағы Ұлыбритания ықпалын әлсіретуі мүмкін еді, өйткені сол кезеңде араб мемлекеттерінің көпшілігі Еуропа державаларының, әсіресе Ұлыбританияның бақылауында болатын.

1920 жылғы сәуірде өткен Сан-Ремо конференциясында Ұлыбритания Палестинаға мандат алды, алайда АҚШ ұстанымына байланысты ол екі жылдан кейін ғана толық күшіне енді. Осы кезеңде Палестинаның құқықтық мәртебесіне қатысты шектеулер күшейді: Ұлттар Лигасы мандат берген көптеген араб аймақтары тәуелсіздікке қадам басқанда, Палестина ұзақ уақыт бойы дәл сондай мүмкіндікті ала алмады.