Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру
Ұжымдастыру қарсаңындағы қазақ ауылының жағдайы
Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) кезеңінде ауыл өмірінде бірқатар өзгерістер байқалды: ұжымдық шаруашылықтар, серіктестіктер, артельдер мен кооперациялар құрыла бастады. Сауатсыздықты жоюға бағытталған науқандар жүргізіліп, кедейлер арасында ағарту жұмыстары кеңейді. Осы жылдары мал басы 29,9 миллионнан 40,5 миллионға дейін өсті.
Маңызды түйін
Алайда Ф.И. Голощекин ұстанған саясат ЖЭС-тің негізгі қағидаларын бұзып, ауылдағы ахуалды шиеленістірді.
Тап күресін “шиеленістіру”
Тап күресін күшейту саясаты қоғамда наразылық туғызды. Ұлттық зиялылардың бір бөлігі қуғынға ұшырады. Қуғындалғандардың қатарында С. Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж. Мыңбаев болды.
Жазалау шаралары
Голощекин селолар мен ауылдарға 4800 уәкіл жіберіп, қысым мен жазалау шараларын жүргізді.
1928 жылғы декрет
1928 жылғы 27 тамызда Қазақстан Орталық Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлар Кеңесі «Аса ірі бай шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аудару туралы» декрет қабылдап, бай шаруашылықтарын тәркіледі. 700-ден астамы жер аударылды.
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру
Коммунистік партияның XV съезі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру бағытын жариялады. Қазақ АКСР-інде ұжымдастыруды 1932 жылы аяқтау көзделді. Іс жүзінде бұл науқан қуғындау мен террорға сүйенді.
Негізгі оқиғалар хронологиясы
Кезең-кезеңімен берілген басты шешімдер мен әрекеттер.
- 1929 жыл
- Колхоз құрылысы басталды. Алғашқы МТС-тер құрылды. Ресейден 1204 «жиырма бес мыңдықшы» келді.
- 1929 жыл, желтоқсан
- Жеделдету және күштеп ұжымдастыру туралы бірнеше нұсқау берілді.
- 1931 жыл, 25 желтоқсан
- Көшпелі және жартылай көшпелі еңбекші шаруашылықтардың барлығын 1932 жылы отырықшыландыруды жоспарлы шаралармен қамту міндеті қойылды.
- 1932 жыл
- Шу ауданында 400 киіз үй «қала» үлгісіндегі поселке ретінде тігілді.
- 1932 жыл
- Ұжымдастыру деңгейі: Абыралы ауданында 70%, Жымпитыда 60%, Жәнібек ауданында 95%.
Ұжымдастыру қарқыны (үлес)
- 1928 жыл: барлық шаруашылықтың 2%-ы ұжымдастырылды.
- 1930 жыл, 3 сәуір: 56,4% ұжымдастырылды.
- 1931 жыл, қазан: 65% ұжымдастырылды.
Экономикалық қысым және тәркілеу
- 1929 жыл: азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығы өнімін дайындау жөнінде нұсқау берілді; малға салғырт салынды; халықтың қолындағы мал алына бастады.
- 1930 жыл, 4 ақпан: құпия нұсқау бойынша ықпалды шаруалар, білімді әрі алғыр адамдар ауылдардан қуылды.
- 1931 жыл: 5500 отбасы қамауға алынып, жер аударылды; мүліктері тәркіленді.
- 1932 жыл: колхозшылар шаруашылықтарының 87%-ы өз малынан толық айырылды.
1930–1932 жылдардағы аштық және көші-қон
Адам шығыны
- 1930 жыл: аштықтан 313 мың адам қаза болды.
- 1931 жыл: аштықтан 755 мың адам қаза болды.
- 1932 жыл: 769 мың адам аштықтан қаза болды немесе көшіп кетті.
Жаппай үдеріс
1930–1932 жылдары аштық кең етек алды. 1930–1931 жылдары 1 миллион 70 мың адам көшіп кетті.