Қазіргі философиядағы ең ықпалды ағымдардың бірі - Экзистенциализм ( existential - латын сөзі, өмір сүру ) философиясы
Экзистенциализмнің қалыптасуы және тарихи алғышарттары
Қазіргі философиядағы ең ықпалды ағымдардың бірі — экзистенциализм (лат. existentia — «өмір сүру»). Бұл бағыт Батыс Еуропада екі дүниежүзілік соғыстың арасындағы кезеңде қалыптасты.
ХХ ғасырдың бірінші жартысында ондаған мемлекет қатысқан қантөгісте миллиондаған жас қаза болып, мыңдаған қалалар, зауыт-фабрикалар, ауылдық үйлер қирады. Адамзат мәдениеті мен өркениеті қайтадан варварлық сатыға түсіп кеткендей әсер қалдырды. Бұл трагедия ойланатын адамдардың санасында өшпес із қалдырып, дүниені танып-білуден немесе оны қайта құрудан гөрі, сол ауыр замандағы адамның өмір сүруі, ішкі күйзелісі, қайшылыққа толы тебіренісі және өмір мәні туралы сұрақтарға басымдық бергізді.
Теориялық қайнар көздер және негізгі өкілдер
Мұндай ахуал өткен ғасырлардағы ойшылдардың идеяларын қайта жаңғыртты: дат философы С. Кьеркегор, неміс философы Ф. Ницше, француз ойшылы Б. Паскаль, орыс жазушысы Ф. Достоевский еңбектері экзистенциализмнің теориялық қайнар көзіне айналды.
Экзистенциализмнің көрнекті өкілдері
Германия
- Мартин Хайдеггер (1888–1976)
- Карл Ясперс (1883–1969)
Франция
- Жан-Поль Сартр (1905–1980)
- Альбер Камю (1913–1960)
Ресей
- Н. А. Бердяев (1874–1948)
- Л. И. Шестов (1866–1938)
Еуропа
- Виктор Франкл (1905–1997) — Австрия
- Хосе Ортега-и-Гассет (1883–1955) — Испания
ХХ ғасырдағы Еуропа өркениетінің дағдарысы зердеге және адамгершілік құндылықтарына деген сенімсіздікті күшейтіп, адам мәселесін тікелей философиялық талдаудың өзегіне айналдырды.
Зерде, техника және адам болмысының нәзіктігі
Экзистенциалистік талдаудағы маңызды тұжырымдардың бірі: ғылым мен техника зердеге сүйеніп дамыған сайын, адам болмысының тұрақсыздығы мен нәзіктігі де арта түседі. Күрделеніп, қатігездене түскен әлемде адам өз орнын табу үшін ең алдымен ішкі өмірін саралап, сол арқылы мүмкіндіктері мен қабілеттерін ашуға тиіс.
Мұндай адамға қас ортада адам тек рухы арқылы қарсы тұра алады. Сондықтан ең өзекті нәрсе — зат, материя, не таза таным туралы философиядан гөрі, ең алдымен адам философиясы.
Бұл көзқарас бойынша адам — ешқандай объект те, өндірістің немесе танымның күрделі құралы да емес. Адам — субъект: ерікті, өз-өзіне жеткілікті, жауапкершілікті болмыс.
Экзистенция мен эссенция: алдымен өмір, кейін мән
Экзистенциализмнің негізінде экзистенция (өмір сүру) және эссенция (мән-мағына) ұғымдары жатыр. Жануарлар әлемінде тіршілік көбіне өз «мәнімен» бірге дүниеге келетіндей көрінеді, ал адам керісінше: алдымен өмірге келеді, түрлі қиын-қыстау жағдайлардан өтеді, тек содан кейін ғана ұзақ ізденіс арқылы өз өмірінің мән-мағынасына ие болуға ұмтылады.
Табиғи инстинкт мысалы
Мысалы, Африкада немесе Амазонка бойында тіршілік ететін қолтырауын жағаға шығып жұмыртқалайды да, оларды ыстық құмның астына көмеді. Уақыты келгенде жұмыртқа жарылады, балапан қолтырауындар бірден суға қарай жүгіреді. Бұл мінез-құлық миллиондаған жылдар бойы қайталанып келеді — тіршілік өз «бағдарымен» бірге іске асады.
Адам тәжірибесі
Ал жаңа туған сәби анасыз өмір сүре алмайды: оны жылдар бойы бағып-қағып, тәрбиелеу қажет. Тек есейгеннен кейін ғана адам өз алдына өмір туралы сұрақтар қойып, өз мән-мағынасын ашуға талпынады.
Демек, экзистенциалистік түсінік бойынша адамның өмір сүруі оның мән-мағынаға жетуінен көбіне алдында жүреді.
Шекаралық ахуал: адамның өзіне оралу сәті
Экзистенциализмде шекаралық ахуал категориясына ерекше мән беріледі. Бұл — өмір мен өлімнің арасы, үрей мен алаңдау, түңілу мен қынжылу, уайым мен қамқорлық сияқты күйзелісті күйлер.
Адам өміріне қауіп төнгенде немесе жан дүниесі терең сілкініске ұшырағанда, «өмірде болу» тебіренісінің өзегінде адам тезірек пісіп-жетіліп, өз өмірінің қайталанбас, бірегей мән-мағынасын ашуға ұмтылады.