Экономикалық өсудің экстенсивтік факторлары
Экономикалық өсудің мәні және негізгі мақсаттары
Экономикалық өсудің басты мақсаттары — халықтың әл-ауқатын көтеру және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Өсу көбіне материалдық әл-ауқаттың артуымен өлшенеді, алайда ол тек өндіріс көлемінің көбеюін ғана емес, қоғам дамуының сапалық қырларын да қамтиды.
Материалдық әл-ауқат құрамдастары
- Жан басына шаққандағы ұлттық табыстың өсуі (өсім қарқыны маңызды көрсеткіш).
- Бос уақыттың көбеюі (жұмыс аптасы/жылының қысқаруы, еңбек уақытының жалпы ұзақтығы).
- Ұлттық табыстың халық топтары арасында әділірек бөлінуі.
- Тауарлар мен қызметтердің сапасын арттыру және түрлерін көбейту.
Экономикалық өсуді өлшеу тәсілдері
Нақты жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) өсуі
Экономикалық мүмкіндіктердің кеңею қарқынын бағалау үшін қолданылады.
ЖҰӨ-нің жан басына шаққандағы өсуі
Халық әл-ауқатының өзгерісін талдауда, сондай-ақ елдер мен аймақтардың тұрмыс деңгейін салыстыруда тиімді.
Экономикалық өсудің типтері
Қоғамдық өндірістің типіне қарай өнім өсімінің қарқыны мен өндіріс факторлары көлемі өзгерістерінің арақатынасы әртүрлі болады. Осыған байланысты экономикалық өсудің бірнеше типі ажыратылады.
Интенсивті тип
Техника мен технологияны жетілдіру арқылы ұлттық өнімнің өсуі. Тиімді экономика көбіне осы бағытқа сүйенуге ұмтылады.
Ресурстар сапасының өсуі
Жұмыс күшінің біліктілігін арттыру, заттық капитал сапасын жақсарту.
Пайдалану әдістерін жақсарту
Технологияны жаңарту, өндіріс пен өткізуді ұйымдастыру және басқаруды жетілдіру.
Экстенсивті тип
Қосымша өндіріс факторларын тарту арқылы ұлттық өнімнің өсуі.
- Жұмыс күшінің санының өсуі.
- Капитал көлемінің артуы.
Аралас тип
Факторлар көлемінің өсуімен қатар техника мен технологияның жетілдірілуі нәтижесінде ұлттық өнімнің артуы.
Экономикалық өсудің сапасы: әлеуметтік бағдар
Экономикалық теорияда экономикалық өсудің сапасы ұғымы көбіне әлеуметтік бағытталудың күшеюімен байланыстырылып түсіндіріледі. Бұл сапаны сипаттайтын көрсеткіштер төмендегідей.
- Материалдық әл-ауқаттың жақсаруы — табыс пен тұтыну мүмкіндіктерінің өсуі.
- Бос уақыттың көбеюі — еңбек пен демалыс теңгерімінің жақсаруы.
- Әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы — білім, денсаулық сақтау, қызмет көрсету сапасы.
- Адам капиталына инвестицияның артуы — дағды, білім, өнімділіктің өсуі.
- Еңбек және өмір қауіпсіздігі — қауіпсіз орта, еңбек жағдайының жақсаруы.
- Әлеуметтік қорғау — жұмыссыздар мен еңбекке қабілеті шектеулі адамдарды қолдау.
- Толық жұмыспен қамтуға қолдау — еңбек нарығында ұсыныс өскен жағдайда да жұмыс орындарын сақтау және көбейту.
Экономикалық өсудің факторлары
Экономикалық өсудің факторлары — өндірістің нақты көлемін, сондай-ақ оның тиімділігі мен сапасын арттыратын құбылыстар мен үдерістер. Ықпал ету сипатына қарай олар тікелей және жанама факторларға бөлінеді.
Тікелей факторлар
- Еңбек ресурстары саны мен сапасының өсуі.
- Негізгі капитал көлемінің артуы және сапалық құрамының жақсаруы.
- Технологияның және өндірісті ұйымдастырудың жетілдірілуі.
- Табиғи ресурстар саны мен сапасының артуы.
- Қоғамдағы кәсіпкерлік қабілеттің өсуі.
Жанама факторлар
Сұраныс факторлары
Тұтыну, инвестициялар және мемлекеттік шығындардың өсуі.
Ұсыныс факторлары
Бәсекенің дамуы, ресурстар бағасының төмендеуі, несие алу мүмкіндігінің кеңеюі.
Бөлу факторлары
Қоғамдағы барлық ресурстарды тиімді пайдалану және оларды оңтайлы бөлу.
Қазақстан контексі: тиімділік пен сапаға бетбұрыс
Қазақстан үшін экономикалық өсудің тиімділігі мен сапасы — маңызды мәселе. Ұзақ уақыт бойы экономикалық даму нәтижесі көбіне жалпы қоғамдық өнімнің сандық өсімімен бағаланды. Кәсіпорындардың тұрақтылығы әрдайым өнімді сатудан түскен табыспен шығынды өтеу қабілетіне тікелей байланысты бола бермеді. Бұл — қаржыландырудың сыртқы көздерінің және еңбек пен капиталдың шекті өнімділігін толық ескермейтін табысты бөлу тетіктерінің ықпалымен түсіндіріледі.
Экономикалық саясаттың басым мақсаты
Қазақстан Республикасының экономикалық саясатының негізгі мақсаты — экономикалық ашықтыққа сүйене отырып, шетелдік инвестициялар мен ішкі жинақтың жоғары деңгейі арқылы тұрақты экономикалық өсімге қол жеткізу.
Неліктен экономикалық өсу ұзақ мерзімді үдеріс?
Экономикалық өсу — өндірістің қысқа мерзімді шарықтауы мен құлдырауын емес, ұзақ уақыт аралығында өндіргіш күштердің дамуымен байланысты өндіріс көлемінің орнықты өзгерісін білдіреді. Өсу жағдайындағы экономика азаматтардың тұрмысын жақсартуға және әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуге көбірек мүмкіндік береді.
Макроэкономикалық маңызы
Тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету — макроэкономикалық реттеудің маңызды мақсаттарының бірі. Экономикалық өсудің мүмкіндігі елдің экономикалық дамуына, халықтың өмір сүру деңгейіне, мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігіне және әлемдік қауымдастықтағы орнына тікелей әсер етеді. Сайып келгенде, елдің болашақтағы дамуы осы үдеріспен тығыз байланысты.
Қорытынды: нарық жағдайындағы міндеттер
Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында экономикалық өсудің маңызды көрсеткіштері — қоғамдық өнім көлемінің артуы, халықтың өмір сүру деңгейінің жоғарылауы және қоғам әл-ауқатының көтерілуі. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының алдында өндіріс көлемін ұлғайту сияқты күрделі міндеттер тұр. Бұл міндеттер кезең-кезеңімен шешіліп келе жатқанымен, экономикалық өсу қысқа мерзімді науқан емес, қазақстандық қоғамның ұзақ мерзімді дамуына қатысты стратегиялық мәселе. Сондықтан оны уақытылы талдап, сапалы саясатпен қолдау ерекше маңызды.