Иран халқының мұнай өндірісін ұлттандыру үшін күресі туралы қазақша реферат

1946 жылғы 26 қаңтарда үкімет басына Қәвам әс-Сәлтане келгеннен кейін Тегеран ішкі және сыртқы проблемаларды шешу тактикасын өзгертті. Жаңа кабинет КСРО-мен қатынастарды реттеуге, прогрессивті реформалар жүргізуге және режимді демократияландыруға уәде берді. Сонымен бірге негізгі мақсат ретінде кеңестік әскерді тез арада шығаруды және прогрессивті күштерге қысымды тоқтатуды жариялады.

Алғашқы кезеңде еңбек қатынастарына және мемлекеттік жерді шаруаларға тегін үлестіруге қатысты бірқатар прогрессивті заңдар қабылданды. 1946 жылғы сәуірде КСРО-мен келіссөздер өтіп, бірнеше маңызды мәселе талқыланды, соның ішінде Иран–кеңестік мұнай қоғамын құру және Иран Әзербайжаны мәселесін бейбіт жолмен реттеу.

Одақтық әскер Ираннан шығарылғаннан кейін елде демократиялық күштердің белсенділігі артты. 1946 жылы Фарс провинциясында ағылшындардың қолдауымен «Оңтүстік қозғалысына» біріккен тайпалардың көтерілісі басталды. Көтеріліс жетекшілері үкіметтен Иранды бөлшектеу әрекеттерін тоқтатуды, Әзербайжан мен Күрдістандағы өзін-өзі басқару органдарын таратуды және министрлер кабинетінен Иранның халықтық партиясы мүшелерін шығаруды талап етті. Талаптар орындалмаса, «Фарс халықтарының» автономиясын құру мәселесі қойылды.

Үкімет бұл баскөтерулерді «ұлттық қозғалыс» деп атап, Иранның халықтық партиясы өкілдерін биліктен шеттетті. 1946 жылғы 10 желтоқсанда Иран Әзербайжаны мен Күрдістанға әскер кіргізіліп, демократиялық қозғалыстарды қудалау басталды: өзін-өзі басқару органдары таратылды, мыңдаған адам қаза тапты немесе түрмеге қамалды, жер аударылды. Ел бойынша солшыл ұйымдарға қарсы репрессия күшейді.

Көтерілістер басылғаннан кейін Қәвам үкіметінің проамерикандық бағыты айқын көрінді. 1947 жылы Иран армиясында, Бас штабта және Әскери министрлікте америкалық кеңесшілердің рөлі мен құқықтарын кеңейткен келісімдер жасалды. Осы кезеңде АҚШ Иранға әскери қолдау көрсетіп, солтүстік мұнайға қатысты КСРО-мен ықтимал келісімдердің бекітілуіне тосқауыл қоюға ұмтылды.

Мұнай секторында ағылшын-иран мұнай компаниясы арқылы қалыптасқан кіріс бөлудегі теңсіздік қоғамда наразылық тудырды. 1947 жылы өндірілген мұнайдың жалпы құнынан Иранның үлесі небәрі 9% болды, ал Ұлыбритания үкіметі компания табысынан Иран алатын концессиялық төлемнен де көп кіріс алды.

Экономиканың әлсіреуі, экспорттың қысқаруы, иран риалының құнсыздануы және бағаның өсуі үкіметті 1948 жылы компанияға талап қоюға мәжбүрледі. Сонымен қатар 1946–1949 жылдарға арналған экономикалық даму жоспары америкалық фирмалар қатысатын қаржыландыруды қажет етті. Бұл жағдай ел ішіндегі саяси тұрақсыздықты күшейтті: Қәвам отставкаға кетті, бірнеше үкімет ауысты, ал «Федаяни ислам» жасаған терактілерден кейін (1949 жылы шахқа қастандық әрекетін қоса) елде әскери жағдай енгізілді.

Мұнай өндірісін ұлттандыру үшін күрес тоқтаған жоқ. Ұлттандыруды иран кәсіпкерлерінің едәуір бөлігі қолдады; оларға интеллигенция, «базар халқы» (саудагерлер мен қолөнершілер) және шииттік дінбасылар қосылды. 1949 жылдың күзінде осы күштер Ұлттық майданды құрды.

Ұлттық майданның жетекшісі ретінде Иранның тәуелсіз сыртқы саясат ұстануын жақтаған көрнекті саясаткер доктор Мохаммед Моссадық (1879–1967) алға шықты. 1949–1953 жылдары «Иран» партиясы майданның негізгі тірегіне айналып, оның құрамына әртүрлі көзқарастағы қоғам және саясат қайраткерлері кірді.

1951 жылғы наурызда Иран мәжілісі мұнай өндірісін ұлттандыру туралы заң қабылдады, ал сәуірде үкімет басына Моссадық келді. Ол заңды жүзеге асыруға белсене кірісіп, мұнай кен орындары мен мұнай өңдеу зауыттарын мемлекет бақылауына алды. Басқару үкімет тағайындаған өкілдер арқылы жүргізілді.

Сыртқы қысымға қарамастан ұлттандыру қадамдары іске асырылды: Ирандағы ағылшын-иран компаниясында жұмыс істеген бірқатар британ мамандары елден шығарылды. 1952 жылғы қазанда Иран мен Ұлыбритания арасындағы дипломатиялық қатынастар үзілді.

Алайда Моссадық үкіметінің беделінің өсуі шах сарайы мен оған жақын топтарды алаңдатты. Мұнай дағдарысы жағдайында Абадан мұнай өңдеу зауытының жұмысы тоқтап, экономикалық қысым тереңдей түсті.

Моссадық ағылшын-американ қайшылықтарына белгілі бір үміт артты. Бірақ АҚШ Иранның өзге мұнай өндіруші аймақтарға ықпал етуінен қауіптеніп, Моссадықты толық қолдауға бармады. Ақырында АҚШ пен Ұлыбритания Иран мәселесінде бірлескен бағыт ұстануға бет бұрды.

1953 жылғы тамызда ішкі және сыртқы реакциялық күштердің біріккен әрекеті нәтижесінде, АҚШ-тың Орталық барлау басқармасының қолдауымен Моссадық үкіметі құлатылды. Елде әскери-саяси режим күшейіп, репрессиялар басталды, көптеген партиялардың қызметіне тыйым салынды.

Жаңа үкіметті генерал Заһеди басқарды. 1953 жылдың соңында Ұлыбританиямен дипломатиялық қатынастар қалпына келтіріліп, мұнай саласын басқаруға арналған халықаралық консорциум құруға келісім берілді. Бұл құрылымда ірі үлестер шетелдік компанияларға тиді; ал өндірістік операцияларға консорциумның бақылауы орнады. Иран үшін бұл келісім ішінара мәжбүрлі сипатта болды: елде өз мамандары жеткіліксіз еді, әрі мұнай экспортын қалпына келтіру қажеттілігі күшейген болатын.

1955 жылы Иран Бағдад пактіне қосылып, сыртқы саяси бағыты айқынырақ батысқа беттеді. Шетел инвестициясына қолдау артып, 1950-жылдардың соңында елде көптеген шетел компаниялары жұмыс істеді. Дегенмен индустриялық құрылыс көбіне қарызға сүйенді, бұл сыртқы қарыздың өсуіне әкелді. Сонымен қатар Иран алдында тұрған негізгі экономикалық міндеттердің бірі аграрлық қайта құру қажеттігі ретінде танылды.

1950-жылдардың ортасында шах Мохаммед Реза Пехлевидің жеке билігі күшейді. Экономикада «ашық есік» саясаты жүргізіліп, 1956 жылы жаңа жеті жылдық жоспар қабылданды. Оның мақсаты – экономиканы және инфрақұрылымды дамыту болды. Алайда Иран қоғамының құрылымдық артта қалуы жоспарды толық іске асыруды қиындатты: ел аграрлық сипатынан арыла алмады, жердің негізгі бөлігі шахқа, ірі жер иелеріне, тайпа көсемдеріне және жоғары дінбасыларға тиесілі болды.

1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басында қаржы-валюта жүйесінде, ауыл шаруашылығында, өнеркәсіп пен саудада, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық қатынастарда дағдарыс күшейді. Шаруалар мен қала кедейлері жұмыссыздыққа және тұрмыстық күйзелістерге ұшырады. Бұл әлеуметтік шиеленісті өршітіп, биліктің батысшыл бағытына сын көбейді.

Осы жағдайда реформалар күн тәртібіне шықты. Ресми түрде «Ақ революция» немесе «Шах және халық революциясы» деп аталған өзгерістердің мақсаты – ауылдағы жартылай феодалдық қатынастарды әлсірету, модернизацияны жеделдету және Иранды капиталистік әлемдік экономикамен ықпалдастыру болды.

Реформалар ұзаққа созылған, күрделі әрі ауыр процесс болды. Шаруалардың дайындық деңгейінің төмендігі және ауыл инфрақұрылымының әлсіздігі салдарынан 1960–1970 жылдары ауыл халқының едәуір бөлігі табыс іздеп қалаларға көшуге мәжбүр болды. Реформаларға қарсы наразылық та күшейді: шахқа және оның бағытына қарсы қозғалысты дінбасылар басқарды. 1964 жылы белсенділік танытқан Аятолла Хомейни елден қуылып, шах режиміне қарсылықтың символына айналды.

Ирандағы мұнайды ұлттандыру үшін күрес тек экономикалық ресурсқа ие болу талабы емес, сонымен қатар мемлекеттік егемендік пен саяси таңдау үшін күрес болды. 1951 жылғы ұлттандыру Иран қоғамының кең бөлігін жұмылдырғанымен, сыртқы қысым мен ішкі элиталық қақтығыстар 1953 жылғы төңкеріске жол ашты.

Кейінгі кезеңде шетел капиталына сүйенген «ашық есік» саясаты мен «Ақ революция» модернизацияны жеделдетті, бірақ әлеуметтік теңсіздік, дінбасылармен қақтығыс және саяси репрессия сияқты факторлар ұзақ мерзімді тұрақсыздықтың алғышарттарын күшейтті. Осылайша мұнай мәселесі Иранның ХХ ғасыр ортасындағы ішкі-сыртқы саясатының өзегіне айналды.