Дамыған мемлекеттердегі қосылған құн салығы
Кіріспе: шетел тәжірибесін зерделеудің маңызы
Салық жүйесін көп жылдан бері дамытып, Қазақстанмен тығыз сауда-экономикалық байланыс орнатқан шетел мемлекеттерінің тәжірибесіне қысқаша шолу жасау — орынды әрі пайдалы. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері көптеген елдермен серіктестікті күшейтіп, экономикаға инвестиция тартуда елеулі нәтижелерге қол жеткізді. Мұндай жағдайда экономиканы реформалаудағы басым бағыттардың бірі — салық жүйесін жаңғырту және оны халықаралық деңгейдегі талаптарға жақындату.
Дамыған елдердің салық ісіндегі тәжірибесін зерделеу болашақ салық мамандарына, қаржыгерлерге және кәсіпкерлерге практикалық бағдар береді. Себебі әр елдің салық жүйесі өзіндік экономикалық, саяси және әлеуметтік жағдайларға бейімделіп қалыптасады.
Тиімді салық жүйесіне қойылатын талаптар
Әлемдік тәжірибеде салық жүйесінің сапасын бағалауға көмектесетін негізгі критерийлер қалыптасқан. Олардың ішіндегі маңыздылары төмендегідей:
-
Әділетті бөлу
Салық ауыртпалығы біркелкі бөлініп, әркім мемлекет кірістеріне өзінің әділетті үлесін қосуы тиіс.
-
Нарық шешімдеріне ең аз ықпал
Салықтар экономикалық шешім қабылдауға мүмкіндігінше аз әсер етуі керек.
-
Әлеуметтік-экономикалық саясат пен теңдік қағидаларының үйлесімі
Салық саясатын әлеуметтік мақсаттарға пайдаланғанда теңдік пен әділеттілік қағидалары мүмкіндігінше сақталуы тиіс.
-
Өсу мен тұрақтылыққа ықпал
Салық құрылымы экономикалық өсуді және тұрақтылықты қолдауға бағытталуы қажет.
-
Түсініктілік және ашықтық
Салық жүйесі әділетті ғана емес, салық төлеушіге түсінікті болуы тиіс.
-
Әкімшілік шығындардың төмен болуы
Салықтарды басқару және заңдылықты сақтау бойынша әкімшілік шығындар ең төмен деңгейде болуы керек.
Салық ауыртпалығы және қайта бөлу әсерлері
Салық жүйесін құру кезінде түрлі салықтарды қолданудың салдарларын (әсіресе ауыртпалықты қайта бөлу) бағалау — ең күрделі мәселелердің бірі. Нәтиже салықты алу тәсіліне, мөлшерлеме құрылымына, салық базасын анықтауға және салықтың қолданылу ауқымына тәуелді.
Салықтық өзгерістер көбіне баға деңгейіне әсер етіп, соның салдарынан салық төлеушілердің кірісі мен шығынына, сондай-ақ ауыртпалықтың сатушы мен сатып алушы арасындағы бөлінуіне ықпал етеді. Бұл — көптеген факторлардың өзара әсеріне тәуелді күрделі үдеріс.
Тұтыну салықтары бойынша жалпы қорытындылар
- Салық енгізілуі бағаның өсуіне әкеліп, салық салынатын тауарларға сұранысты қысқартады.
- Баға мен өндірістегі өзгерістер сұраныс пен ұсыныстың икемділігіне тәуелді.
- Салық ауыртпалығы икемділікке байланысты сатушы мен сатып алушы арасында бөлінеді.
- Белгілі бір шектен жоғары мөлшерлемені өсіру салық түсімдерінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Өндіріс факторларына салынатын салықтар бойынша ережелер
- Салық өндіріс факторларынан талап етілетін жалпы табыстылық нормасын өсіріп, ұсынысты қысқартып, таза табысты төмендетуі мүмкін.
- Ауыртпалықты қайта бөлу сұраныс пен ұсыныс икемділігіне тәуелді.
- Бұл салықтар үй шаруашылықтарының шығындарына қарағанда, кірістеріне көбірек әсер етеді.
- Қорытынды әсер нарық құрылымына, ұжымдық келісімшарттарға және бәсекелестік шарттарына тәуелді.
Салықтық қатынастарды үйлестіру: ұлттық мүдде және еларалық күн тәртібі
Салықтық қатынастарды үйлестіру — мемлекеттің қазыналық мүдделері, салық төлеушілердің мүмкіндіктері және өзге мемлекеттердің талаптары арасындағы ұзақ мерзімді, тұрақты теңгерімді қамтамасыз ететін жүйені құруды білдіреді.
Үйлестірудің негізгі бағыттары
- Қазыналық мүдде мен салық ауыртпалығы арасындағы тепе-теңдік
- Салық төлеуші мен мемлекеттік орган құқықтары мен міндеттерінің теңдігі
- Әртүрлі деңгейдегі салықтық мүдделерді келісу
- Еларалық бірыңғайландыруға негіз қалыптастыру
Маңызды ескерту
Еларалық үйлестіру бірден «біртұтас салық жүйесіне» көшуді білдірмейді. Алайда саяси немесе экономикалық бірігу тереңдеген сайын бірыңғай салық кеңістігін құру қажеттілігі күшейе түседі.
Тәжірибе көрсеткендей, бұрын құрылған бірлестіктер мен одақтар тарифтік реттеу және салық заңдарының бірізділігі тұрғысынан толыққанды қалыптасып үлгермеді. Сондықтан қазіргі кезеңде интеграциялық бастамаларда салықтық үйлестіруге ерекше мән беріледі. Мұндай мысал ретінде 2003 жылғы 23 ақпанда Қазақстан, Беларусь, Ресей және Украина елдерінің Бірыңғай экономикалық кеңістік құру туралы шешімін атауға болады.
Төрт ел тәжірибесі: реформалардың қарқыны және жүйелік айырмашылықтар
Бірыңғай экономикалық кеңістікке кіретін төрт елдің салықтар мен алымдар жүйесі ұзақ уақыт бойы даму үстінде болды. Реформалар 1990-жылдардың ортасында басталғанымен, олардың қарқыны мен әдіснамасы әр елде әртүрлі болды. Бұл әсіресе салық заңнамасын кодификациялау деңгейінен көрінеді.
Салық кодекстері және құқықтық база
Ресей
Салық кодексінің I бөлімі 1998 жылы, II бөлімі 2002 жылы қабылданды. Бұған дейін негізгі реттеуші акт ретінде 1991 жылғы заң пайдаланылды.
Қазақстан
Реформалар 1990-жылдардың ортасында басталып, халықаралық сарапшылар кеңесімен бірге бірқатар үлгілік шешімдер талқыланды. Жүйені жаңғырту қарқыны салыстырмалы түрде жоғары болды.
Беларусь
2002 жылдың желтоқсанында Салық кодексінің жалпы бөлігі қабылданды. Көптеген нормалар салықтық және бюджеттік заң актілері арқылы реттеледі.
Украина
Салық кодексі ұзақ уақыт талқылану сатысында болып, қатынастар көбіне жекелеген заңдар мен қаулылар жүйесі арқылы реттелді. Бұл жеңілдіктердің көптігіне және құқықтық күрделілікке әкелді.
Қорытынды
Ұқсастық байқалғанымен, ұзақ уақыт бойы заңнамалық үйлестіру жеткіліксіз болды. Қазақстан мен Ресейдің салық жүйелерінде ғана емес, даму бағыттарында да елеулі айырмашылықтар сақталды. Сондықтан ортақ ережелерді келісу — негізгі қиындықтардың бірі.
Басқару үлгісі және салық жүйесінің деңгейлері
Ресей: үш деңгей
Федералдық, аймақтық және жергілікті салықтар. Аймақтарға мөлшерлеме мен жеңілдіктер бойынша белгілі бір өкілет беріледі.
Украина және Беларусь: екі деңгей
Республикалық және жергілікті салықтар түрінде ұйымдастырылған.
Қазақстан: бір деңгей
Салықтар жалпы мемлекеттік сипатта; республикалық және жергілікті бюджеттер арасында түсімдерді бөлу нормативтері белгіленеді.
Кірістер құрылымы және салық ауыртпалығы
Төрт елдің ортақ белгісі ретінде жанама салықтардың (әсіресе ҚҚС) жалпы мемлекеттік деңгейде маңызды орын алатынын, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалардың табыс салығы мен экологиялық салықтың болуын атауға болады. Дегенмен кірістер құрылымы мен ауыртпалық деңгейі әртүрлі:
- Ресей мен Беларусь бюджет кірістерінде әлеуметтік төлемдердің үлесі жоғары; ҚҚС-пен бірге кірістердің едәуір бөлігін құрайды.
- Қазақстанда корпоративтік табыс салығы мен ҚҚС-тың рөлі айқын: жиынтық кірістердің үлкен бөлігін қамтамасыз етеді.
- Украинада баждардан түсетін түсімдердің үлесі салыстырмалы түрде жоғары.
- Салық ауыртпалығы ең төмен деңгейде — Қазақстанда, ең жоғары — Беларусьта байқалады; Ресейде соңғы жылдары сәл өсу үрдісі болған.
Халықаралық салыстыру
Жалпы алғанда, қарастырылған елдердегі салық ауыртпалығы өтпелі экономикасы бар Еуропа елдерімен және дамыған мемлекеттермен салыстырғанда төмен. Бұл төмен деңгей көбіне тәуекелділік жоғары кезеңдердегі «өтем» ретінде түсіндірілді. Алайда тұрақтану артқан сайын реформалар ауыртпалықты төмендетуге емес, жүйені ықшамдауға, ынталандыруды күшейтуге, түсімдер құрылымын жақсартуға және әділеттілікті арттыруға бағытталуда.
Корпоративтік табыс салығы: халықаралық модельдер
Қазақстанның салық жүйесі халықаралық тәжірибеге сүйене отырып қалыптасты деуге негіз бар. Көптеген мемлекеттерде заңды тұлғалардың табысына салынатын салық (корпоративтік салық) компанияның таза пайдасынан алынады. Салық салынатын таза пайда, әдетте, жалпы түсім мен өндірістік шығындардың айырмасы ретінде анықталады.
Компания пайдасын салықтаудың негізгі тәсілдері
-
Классикалық жүйе
Бөлінетін пайдаға (дивидендке) корпоративтік және жеке табыс салығы қатар салынады. Бұл тәсіл Бельгия мен Люксембургте кең таралған.
-
Компания деңгейінде салық салынатын пайданы кеміту
Әсіресе бөлінетін пайдаға төмендетілген ставка қолдану сияқты әртүрлі мөлшерлемелер арқылы іске асады. Португалия мен Австрия тәжірибесінде кездеседі.
-
Бөлінетін пайданы ішінара босату
Дивидендтерді салықтан ішінара босату тәсілі. Ирландия мен Финляндияда қолданылады.
-
Акционерлер деңгейінде салық салынатын пайданы кеміту
- Корпоративтік табыстан ұсталған-ұсталмағанына қарамастан, дивидендтерді ішінара босату
- Салық несиесі (импутациялық жүйе): дивиденд жеке табысқа қосылып есептеледі
-
Бөлінетін пайданы толық босату
- Компания деңгейінде (мысалы, Греция, Норвегия)
- Акционерлер деңгейінде (мысалы, Финляндия, Дания)
Импутациялық жүйе туралы
Корпорациялардың пайдасына салық салудың импутациялық жүйесі қосарланған салық салуды азайту мақсатымен енгізілген. Ол Бельгия, Ұлыбритания, Дания, Ирландия, Италия және Францияда қолданылады.
Қазақстандағы рөлі
Қазақстан Республикасында корпоративтік табыс салығы — ең күрделі әрі түсім көлемі бойынша ең ауқымды салықтардың бірі. Ол бюджет түсімдерінің шамамен 27,2%-ын құрайды.
Салық салуда компаниялар әдетте резидент және резидент емес болып бөлінеді. Бұл жіктеу олардың қандай табыс түрлерінен және қай аумақта алынған табыстарынан салық төлейтінін айқындайды.
Жеке табыс салығы: ортақ қағидалар және жеңілдіктер логикасы
Көптеген елдерде жеке тұлғалардың табыстарына салынатын салықтың негізгі қағидалары ұқсас. Негізгі тәсіл — салық төлеушінің белгілі бір кезеңдегі жиынтық табысын анықтап, заңда көзделген шегерімдерді қолдану арқылы салық салынатын базаны есептеу.
Халықаралық тәжірибедегі негізгі принциптер
- Салық төлеушілер резидент және резидент емес болып бөлінеді. Резиденттікті анықтауда кең тараған белгі — адамның белгілі бір ел аумағында алты айдан астам болуы.
- Жиынтық табыс әртүрлі көздерден түскен барлық табыстарды қамтиды.
- Салық салынбайтын минимум салық төлеушінің өзіне және асырауындағы адамдарға берілуі мүмкін.
- Медициналық шығындар, әлеуметтік сақтандыру жарналары, кәсіби шығындар сияқты баптар табыстан шегеріледі.
Есептеу логикасы
Әдетте табыс салығы 12 айлық күнтізбелік (немесе қаржы) жыл ішінде алынған табыстардан есептеледі. Есептеу барысында шегерімдер қолданылып, нәтижесінде анықталған салық салынатын табысқа үдемелі шкала бойынша салық есептеледі. Кейбір елдерде балаларға берілетін жеңілдіктер салықтық төмендету ретінде емес, жәрдемақы төлемдері арқылы ұсынылады.
Нөлдік ставка тәсілі
Бельгия, Финляндия, Греция, Норвегия, Люксембург сияқты елдерде заңмен белгіленген төменгі табыс деңгейін салықтан босату қолданылады. Бұл тәжірибе кейде нөлдік ставкамен салық салу деп те аталады.
Жеке табыс салығы — азаматтардың ең жиі төлейтін салықтарының бірі, өйткені ол тікелей табыстан ұсталады. Қазақстанда да салық төлеу тәртібін оңтайландыру және мөлшерлемелерді жетілдіру мәселелері мемлекеттік деңгейде бірнеше рет көтерілген.
Тұтынуға салынатын салықтар: ҚҚС және акциздер
Бұл бөлімде тұтынуға салынатын салықтарға жататын қосылған құн салығы (ҚҚС) және акциздер туралы түсінік беріледі. Халықаралық стандарттарда олар «тұтыну салықтары» ретінде орныққанымен, көптеген елдерде «жанама салықтар» атауы да қолданылады. Атауы әртүрлі болғанымен, экономикалық мәні өзгермейді.
ҚҚС-тың пайда болуы және Еуропадағы рөлі
ҚҚС-ты 1954 жылы француз экономисі Морис Лоре айналымға салынатын салықты алмастыра алатын тиімді құрал ретінде ұсынды. Францияда бұл салық 1968 жылы толық енгізілді. Кейіннен ҚҚС Еуропалық Одаққа мүше болуға ұмтылған елдер үшін маңызды институционалдық талаптардың біріне айналды.
Ескерту
Берілген мәтінде Ұлыбританиядағы ҚҚС туралы бөлім аяқталмағандықтан, нақты көрсеткіштер келтірілмеді. Егер дерек толықтырылған нұсқасын берсеңіз, оны да редакциялап, осы құрылымға енгізіп беремін.
Қорытынды
Шетелдік тәжірибені салыстыра отырып талдау Қазақстанның салық жүйесін халықаралық қағидаларға жақындатуға, әкімшілендіру сапасын арттыруға және әділеттілік пен тиімділік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, еларалық үйлестіру интеграциялық үрдістер тереңдеген сайын өзектілігін арттыра түседі және ортақ ережелерді келісуді талап етеді.