Салықтың құқықтық негізі
Салықтардың пайда болуы және қоғамдағы рөлі
Салықтар мемлекетпен бірге пайда болып, оның өмір сүруінің негізіне айналды. Мемлекетті ұстау үшін азаматтардың ақшалай немесе натуралдық түрде тұрақты төлейтін жарналары қажет. Адамзат дамуы барысында салықтардың нысандары мен әдістері мемлекеттің сұраныстары мен қажеттіліктеріне қарай бейімделіп, өзгеріп отырды: олардың қызмет аясы кеңейіп, әлеуметтік-экономикалық үдерістердегі рөлі де түрленді.
Тауар-ақша қатынастары неғұрлым дамыған жүйелерде салықтар да соғұрлым қалыптасып, экономикаға ықпал ету мүмкіндігі артады. Салық түсімдерінің басты ерекшелігі — олардың нақты бір ғана мақсатқа «байланбай», сан алуан қоғамдық қажеттіліктерге бөлініп жұмсалуы. Осы белгісі арқылы салықтар өзге мақсатты төлемдерден (мысалы, әлеуметтік сақтандыруға арналған қатаң нысаналы аударымдардан, арнайы қорларға төленетін жарналардан) ерекшеленеді.
Салық саясаты және әлеуметтік міндеттер
Нарықтық қатынастар орныққан жағдайда салық саясатының маңызды бағыты — халықтың нақты табыстарының едәуір бөлігін орталықтандырылған қоғамдық тұтыну қорлары арқылы қалыптастыруға ұмтылудан біртіндеп бас тарту. Бұл еңбекке қабілетті халықтың экономикалық ынтасын күшейту арқылы табысты арттыруға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге, салық жүйесі арқылы қоғамның еңбекке қабілетсіз мүшелерін әлеуметтік қорғау қамтамасыз етіледі. Мемлекеттік салық саясаты — экономикалық саясатқа сәйкес әзірленетін және қоғам дамуының белгілі бір кезеңіндегі әлеуметтік-экономикалық әрі өзге мақсат-міндеттерге қарай жүргізілетін іс-шаралар жүйесі.
Салықтардың экономикалық мәні және қызметтері
Салық — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен жеке тұлғалардың мемлекетпен мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асатын қаржы қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория. Оның экономикалық мәні — кәсіпорындар мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін білдіруінде.
Фискалдық қызмет
Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастырады және қоғамдық міндеттерді қаржыландыру мүмкіндігін арттырады.
Реттеушілік қызмет
Салықтар арқылы мемлекет экономикалық белсенділікке ықпал етеді: ынталандырады, шектейді немесе теңгерімдейді.
Қайта бөлу қызметі
Табыс бөлігінің бір үлесі мемлекет пайдасына өтіп, әлеуметтік және қоғамдық бағдарламаларға қайта бөлінеді.
Мемлекет осы қызметтерді пайдаланып салық жүйесінің құрылымын айқындайды, салық механизмінің жұмыс істеу тәртібін белгілейді және жалпы экономикалық саясатқа сүйене отырып салық саясатын қалыптастырады.
Салықтардың түрлері: нақты және жеке
Салық салу объектісін бағалау дәрежесіне қарай салықтар нақты және жеке болып бөлінеді.
Нақты салықтар
Мүліктің сыртқы белгілеріне қарай салынады және нақты табыстың түсуі есептелмей белгіленеді. Мысалы: жер салығы, мүлік салығы, құнды қағаздарға салынатын салық.
Жеке салықтар
Жеке тұлғалар мен заңды ұйымдардың қаржылық жағдайына байланысты салынады. Мысалы: пайдаға салынатын салық, табыс салығы, мұраға немесе сыйға тартуға ауысқан мүлікке салынатын салық.
Салықты есептеу және алу тәсілдері
Салық салу объектілерін есепке алу және бағалау тәсілдеріне қарай салық алудың негізгі үш әдісі қолданылады.
1) Кадастрлық әдіс
Салық салынатын объектілер тізіміне (кадастрға) сүйеніп, табыс нормалары көрсетіле отырып есептеледі. Бұл тәсіл көбіне нақты табыс есептелмей қолданылатын жер және мүлік салықтарына тән.
2) Декларация (жарияланым) бойынша
Төлеуші табыс мөлшерін, қолданылатын жеңілдіктерді және төленетін салық сомасын декларацияда көрсетеді.
3) Табыс көзінен ұстап қалу
Салық төлеуші жұмыс істейтін ұйымның бухгалтериясы салықты есептеп, сол жерде ұстап қалып, бюджетке аударады.
Қазақстан Республикасындағы салық жүйесінің құрамы
Қазақстан Республикасының салық жүйесі салықтардың, алымдардың және баждардың топтарын, салық қатынастарын реттейтін құқықтық нормаларды және салық қызметі органдарын қамтиды (уәкілетті орган және оның аумақтық бөлімшелері).
Маңызды айырмашылық
Алымдар көбіне нақты бір құқық немесе қызмет көрсетумен байланысты «қайтарымы бар» төлем ретінде қабылданады. Ал салықтар жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге жұмсалатын, жеке төлеушіге тікелей баламалы қызметпен байланысы жоқ міндетті төлем болып саналады.
Салық ұғымы жөніндегі пікірлер және классикалық қағидалар
«Салық» термині құқықтық актілерде және әдебиетте жиі кездескенімен, оның мәні туралы пікірталастар көп. Салық теориясын тереңірек түсіну үшін классикалық мектеп өкілі Адам Смиттің еңбектері айрықша орын алады: оның қағидалары көптеген елдердің салық жүйесін қалыптастыруға негіз болды.
Ашықтық (айқындық)
Салықтың мөлшері мен төлеу мерзімі заңмен анық болуы, төлеушіге төлеу уақыты, орны және тәртібі түсінікті болуы керек.
Теңдік (әділеттілік)
Әрбір тұлға мемлекет қорғауы мен қамқорлығы аясында табыс табатындықтан, өз мүмкіндігіне қарай мемлекеттік шығындарға үлес қосуы тиіс.
Жинаудың үнемділігі
Салықты жинауға кететін әкімшілік шығындар мүмкіндігінше аз болуы керек: бюджетке түсетін түсімнің елеулі бөлігі жинау процесінде «жоғалып кетпеуі» қажет.
Салықтың белгілері: міндеттілік, қайтарымсыздық, баламасыздық
Салықтың толық әрі әмбебап анықтамасын беру жөніндегі таластар әлі де жалғасады. Әртүрлі авторлар әр қырынан түсіндіреді, алайда тәжірибеде салықты танудың негізгі белгілері ретінде міндеттілік, қайтарымсыздық және баламасыздық жиі көрсетіледі.
Міндеттілік
Салық төлеу — заңмен жүктелген міндет. Белгілі бір объект пайда болған сәттен бастап (мысалы, мүлікке меншік құқығы) төлеу міндеттемесі туындайды.
Қайтарымсыздық
Төленген салық сомасы тікелей төлеушіге жеке қайтарылмайды; ол бюджет арқылы қоғамдық қажеттіліктерге жұмсалады.
Баламасыздық
Салық төлегені үшін мемлекет төлеушіге сол сомаға дәл сәйкес келетін нақты қызметті міндетті түрде «алдын ала» ұсынуға міндеттенбейді.
Қысқа мысал
Егер азамат автокөлік иесі болса, меншік құқығы бар кезеңде жыл сайын көлік салығын төлеу міндеті сақталады. Сол сияқты үй немесе пәтер сатып алынса, меншік иесі ретінде мүлік салығын (кей жағдайларда жер салығын) төлеу міндеттемесі туындайды.
Салық элементтері және салық міндеттемесі
Салық өз табиғатында элементтерден тұратын күрделі құрылым. Әрбір салық заңды түрде «бар» болуы үшін оның негізгі элементтері айқындалуы тиіс.
Негізгі элементтер
- Салықтың құқықтық негізі
- Салық субъектісі (кім төлейді)
- Салық объектісі (не үшін, неден төлейді)
- Салық нормасы және ставкасы (қандай мөлшерде)
- Жеңілдіктер (болса)
Салық міндеттемесі
Құқықтық актімен белгіленген тәртіпте, мөлшерде және мерзімде мемлекетке төленуге тиіс ақша сомасын төлеушіге жүктейтін міндет — салық міндеттемесі. Ол, әдетте, салық салу объектісі пайда болған сәттен бастап туындайды.
Элементтердің кемінде біреуі (жеңілдіктерден басқа) көрсетілмесе, салық құқықтық тұрғыдан толық белгіленді деп есептелмейді.
Салық субъектілері: заңды және жеке тұлғалар
Салықты төлеу міндеті жүктелген тұлға — салық субъектісі. Салық субъектілері заңды тұлғалар және жеке тұлғалар болып бөлінеді; олардың режимдері мен төлейтін салықтарының құрамы әртүрлі болуы мүмкін.
Заңды тұлғалар
Оқшауланған мүлкі бар, өз міндеттемелері бойынша жауап бере алатын және сотта талапкер не жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға болып танылады. Заңды тұлғаның дербес есептілігі (балансы немесе сметасы) және өз атауы бар мөрі болуы қажет. Ұйымның ұйымдастыру-құқықтық нысаны (АҚ, ЖШС, өндірістік кооператив және т.б.) мәртебесін айқындағанымен, кейбір салықтарға қатысты оның коммерциялық немесе коммерциялық емес ұйым екені маңызды болуы мүмкін.
Коммерциялық ұйымдардың негізгі мақсаты — пайда табу; коммерциялық емес ұйымдарда пайда табу мақсат емес, бірақ заң рұқсат еткен шекте кәсіпкерлікпен айналысуы мүмкін.
Жеке тұлғалар және резиденттік
Жеке тұлға ретінде Қазақстан азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ тұлғалар танылады. Резиденттік мәртебе, әдетте, кез келген 12 айлық кезең ішінде Қазақстанда 183 күннен артық болуына қарай айқындалады: 183 күннен асса — резидент, ас-паса — резидент емес.
Салықты алып жүруші және жанама салықтардың ерекшелігі
Салық субъектісі кейде «салықты алып жүруші» ұғымымен шатастырылады. Салықты алып жүруші — экономикалық тұрғыдан салық ауыртпалығын түпкілікті көтеретін тұлға. Бұл құбылыс әсіресе жанама салықтарда (қосылған құн салығы, акциздер) айқын көрінеді.
Мысал
Дүкен сатушысы заң бойынша салық төлеуші болуы мүмкін, бірақ салық сомасы тауар бағасына қосылғандықтан, оны іс жүзінде сатып алушы төлейді. Осылайша сатып алушы субъект болмаса да, салық ауыртпалығын көтеретін алып жүрушіге айналады.
Салық объектісі, база, бірлік және ставка
Салық объектісі — субъектінің салықты неден төлейтінін білдіреді: корпоративтік табыс салығы үшін — табыс, жер салығы үшін — жер учаскесінің ауданы, мүлік салығы үшін — мүліктің құны және т.б. Объектінің болуы мемлекетке салық белгілеуге негіз береді, ал субъектінің болуы — оны өндіріп алудың міндетті шарты.
Салық салу бірлігі
Салық базасын өлшейтін бірлік. Мысалы, жер салығында — 1 гектар немесе 1 м², мүлік салығында — құнның ақшалай өлшемі.
Салық ставкасы
Бірлікке қолданылатын мөлшер: нақты ақшалай ставка (мысалы, 1 м² үшін белгіленген сома) немесе пайыздық ставка (мысалы, табысқа белгілі пайыз).
Салық салу әдістемесі
База өскен сайын ставканың қолданылу тәртібі: теңдік, пропорционалдық, прогрессивтік және регрессивтік.
Ставкалар түрлері: тең, пропорционалды, прогрессивті, регрессивті
Тең (тепе-тең) салық салу
Барлық төлеушілерден бірдей сомада салық алынады. Мысалы, қызмет сипаты бірдей патентпен жұмыс істейтін кәсіпкерлер үшін төлем мөлшері бірдей болуы мүмкін.
Пропорционалдық ставка
Бірдей пайыз барлық төлеушілерге қолданылады; табыс (база) артқан сайын салық сомасы пропорционалды өседі. Мысалы, корпоративтік табыс салығының біркелкі пайыздық ставкасы қолданылғанда, базасы жоғары ұйым көбірек салық төлейді, бірақ ставка өзгермейді.
Прогрессивтік (үдемелі) ставка
Табыс өскен сайын ставка да сатылы түрде ұлғаяды, нәтижесінде салық ауыртпалығы күшейеді. Бұл модель жеке табыс салығын түсіндіруде жиі қолданылады: белгілі бір межеге дейін төмен ставка, одан жоғары табысқа жоғары ставка қолданылуы мүмкін.
Регрессивтік (кемімелі) ставка
Прогрессивтікке кері тәсіл: база өскен сайын ставка төмендейді. Бұл тәсіл Қазақстанның салық жүйесінде кең қолданылмайды, бірақ кейбір елдердің тәжірибесінде кездесуі мүмкін.