Солтүстік Кореяның және Иранның ядролық бағдарламасы туралы қазақша реферат
Ядролық қауіпсіздік: жаһандық түйткіл
Ядролық қауіпсіздік соңғы онжылдықтарда халықаралық қатынастардың ең даулы салаларының біріне айналды. Әсіресе Иранның ядролық бағдарламасы соңғы жылдары халықаралық сахнада жиі талқыланып, Таяу Шығыстағы ахуалға ықпал етіп келеді. Бірқатар жетекші мемлекеттер Ирандағы инфрақұрылымдық жобаларды, уран байыту мүмкіндіктерін және өндірістік қуаттың кеңеюін әскери мақсатқа бұрылуы ықтимал үрдіс ретінде бағалады.
МАГАТЭ-нің 2008 жылғы 15 қыркүйектегі баяндамасында Ирандағы ядролық материалдар есепте тұрғаны және әскери мақсатта пайдаланылғаны туралы дәлел анықталмағаны айтылды. Дегенмен, сенім мәселесі мен ашықтық талаптары халықаралық даудың өзегінде қала берді.
Иранның ядролық бағдарламасы: тарихи негіз және негізгі кезеңдер
Бастау кезеңі: халықаралық қолдаумен қалыптасуы
Иран ядролық зерттеулерді шамамен 40 жылдан астам бұрын бастаған. 1957 жылы Иран үкіметі АҚШ-пен ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалану туралы келісім жасасып, қажетті жабдықтар жеткізіліп, мамандар даярлау бағытында ынтымақтастық орнады. Ирандық жастар мен ғалымдар АҚШ-тың оқу орындары мен зерттеу орталықтарында тәжірибе жинақтады.
Кейін батыс елдерінің көмегімен Тегеран университетінде шағын қуатты (5 МВт) зерттеу реакторы іске қосылды. Ол жылына шамамен 600 грамға жуық плутоний өндіруге мүмкіндік беретін. Алғашқы отындық шикізат белгілі бір кезеңде Аргентинадан жеткізілген. Бұл шаралар МАГАТЭ бақылауында заңды тәртіппен жүргізілген.
Құқықтық міндеттемелер: ЯҚТКШ және МАГАТЭ кепілдіктері
Иран 1968 жылы қабылданған Ядролық қаруды таратпау туралы шартты (ЯҚТКШ) қолдап, оны ұлттық деңгейде ратификациялады. 1974 жылы МАГАТЭ-мен кепілдік келісімге қол қойып, бағдарламаның бейбіт сипатын ресми түрде бекітті.
АЭС жоспарлары және тоқырау: 1970–1980 жылдар
Иран атом электр станцияларын салу арқылы энергетикалық әлеуетін арттыруды көздеді. Бұл іске Батыс Германия, Франция және АҚШ компаниялары тартылды. Алғашқы бағдарламаларда 20-дан астам энергоблок салу жоспары айтылды, уран қорларын іздестіру мен ядролық отын өндірісін ұйымдастыру үшін арнайы құрылымдар да қарастырылды.
Бушер мен Ахваз бағытында бірнеше энергоблок салу жобалары жоспарланғанымен, ел ішіндегі тұрақсыздық пен кейін Иран–Ирак соғысының басталуы бұл жұмысты тоқырауға ұшыратты. Бушер маңындағы алғашқы энергоблоктың дайындық деңгейі жоғары болғанымен, құрылыстар толық аяқталмай қалды.
Қайта жандану: 1990 жылдар және Ресеймен ынтымақтастық
1990 жылдары Иран ядролық инфрақұрылымды қайта жандандыруға талпынып, әртүрлі мемлекеттермен келіссөздер жүргізді. 1990 жылдардың соңында Иран–Ресей келісімдері аясында Бушердегі құрылысты жалғастыру ұйымдастырылды. 2008 жылдың соңына қарай станция құрылысы аяқталып, отын орналастыру және іске қосу шаралары күн тәртібіне шықты.
Иранның уәжі
Ядролық технологияны бейбіт мақсатта қолдану: электр энергиясы, өндіріс, медицина, биология, гидрология сияқты салалар.
Сыртқы күдік
Уран байыту мүмкіндіктері мен инфрақұрылым әскери бағдарламаға айналып кетуі ықтимал деген қауіп.
Саяси өлшем: пікірталас, санкциялар және аймақтық алаңдаушылық
Иранның ядролық бағдарламасы төңірегіндегі дауда құқықтық аргументтермен қатар саяси бағалар да басым болды. АҚШ, Израиль және Парсы шығанағындағы кейбір мемлекеттер Иранның уран байытуын тоқтатуды талап етті. Ал Иран өз кезегінде ядролық державалардың өзі ғылыми-технологиялық прогресін осы саладағы жетістіктермен байланыстыратынын алға тартып, технологиялық тәуелсіздік ұстанымын негізгі уәж ретінде көрсетті.
МАГАТЭ және БҰҰ ҚК: қысымның күшеюі
2006 жылы Иранда ядролық отын цикліне қатысты өндірістік нысандар іске қосылғаны айтылды. 2008 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі уран байытуды тоқтату жөнінде резолюциялар қабылдап, талаптарды орындауға белгілі мерзім берді. Тегеран бұл талаптарға келіспейтінін мәлімдеп, бағдарламаны тоқтатпайтынын жеткізді.
Аймақтағы араб мемлекеттері арасында да алаңдаушылық байқалды: экологиялық тәуекелдер, қауіпсіздік теңгерімі, сенім дағдарысы жиі аталды. Иран тарапы өз бағдарламасының бейбіт сипатын баса айтып, инспекция нәтижелерінде заңға қайшы әрекеттер анықталмағанын алға тартты.
Солтүстік Корея (КХДР): әскери ядролық бағдарламаға ашық беталыс
Солтүстік Корея жағдайында ядролық мәселе анағұрлым қатқыл сипат алды: Пхеньян ядролық және зымырандық әлеуетін кезең-кезеңімен ашық жариялап, оны қауіпсіздік кепілдігі мен стратегиялық тепе-теңдік құралы ретінде түсіндірді. Корея түбегіндегі шиеленіс 1950–1953 жылдардағы соғыстан кейін де толық шешілмей, жылдар өте қайта ушығып отырды.
КСРО-мен ынтымақтастық және Йонбен инфрақұрылымы
1956 жылы КХДР мен КСРО арасында ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалану саласында ынтымақтастық орнағаны айтылады. Солтүстік кореялық мамандар кеңестік жабық зерттеу орталықтарында даярлықтан өтіп, ел ішінде ғылыми базаны қалыптастыруға атсалысты.
1964 жылы Йонбенде зерттеу орталығы құрылып, онда энергетикалық зерттеулермен қатар әскери-қолданбалы жұмыстар да жүргізілді. 1965 жылы қуаты 5 МВт зерттеу реакторы іске қосылды. Кейін 1980-жылдардың басында қуаты 50 МВт реактор құрылысы басталып, Тхончхон аймағында 200 МВт реактор салынғаны көрсетіледі. Бұл нысандардың мақсаты екі түрлі болды: электр энергиясын өндіру және қару үшін плутоний алу.
1994 жылғы келісім және оның күйреуі
1994 жылғы 21 қазанда КХДР мен АҚШ ядролық дағдарысты жұмсартуға бағытталған келіссөздер өткізді. Онда АҚШ тарапынан жеңіл су реакторларын салуға қолдау көрсету және жыл сайын сұйық отын жеткізу міндеттемелері, ал КХДР тарапынан реакторлық бағдарламаны тоқтату және белгілі нысандарды бұзу жөніндегі міндеттемелер қарастырылды.
Алайда келісім толық іске аспады. 2002 жылғы желтоқсанда Пхеньян келісімді тоқтататынын және бағдарламаны қайта жалғастыратынын мәлімдеді. 2003 жылғы 10 қаңтарда КХДР ЯҚТКШ-дан шығатынын хабарлап, мұны АҚШ-тың қысымы мен дұшпандық саясатына жауап ретінде түсіндірді.
Сынақтар, резолюциялар және зымырандық демонстрациялар
2005 жылы КХДР ядролық қаруға ие болғанын жариялады және оны қорғаныс мақсатымен байланыстырып түсіндірді. 2006 жылғы 9 қазанда алғашқы жер асты ядролық сынақ өткізілді. Бұдан кейін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі №1718 қарарын қабылдап, зымырандық бағдарламаны тоқтатуға, баллистикалық ұшыруларға мораторий енгізуге және уран байытуға қатысты технологиялар мен өнімдерді беруге тыйым салуға бағытталған шектеулерді күшейтті.
Соған қарамастан, зерттеулер тоқтамады: 2009 жылғы 5 сәуірде серігі бар зымыран тасығыш ұшырылды. 2009 жылғы 25 мамырда КХДР жер асты ядролық сынағын өткізгені айтылып, оның қуаты 10–20 килотонна аралығында бағаланды.
КХДР жағдайындағы өзек
- ЯҚТКШ-дан шығу арқылы халықаралық құқықтық режимнен алыстау.
- Зымырандық технологияны көрсету арқылы саяси сауда мен қауіпсіздік кепілдігін күшейту талпынысы.
- Санкциялар қысымына қарамастан әскери әлеуетті сақтап қалу стратегиясы.
Қорытынды: бейбіт атом, сенім және бақылау
Иран мен Солтүстік Корея тәжірибесі ядролық технологияның табиғатындағы негізгі қайшылықты айқын көрсетеді: ол бір мезетте әрі дамуға қызмет ете алады, әрі қауіпсіздікке қатер төндіретін құралға айналуы мүмкін. Иран өз бағдарламасының бейбіт екенін, МАГАТЭ бақылауы мен ЯҚТКШ нормаларына сүйенетінін алға тартса, КХДР қауіпсіздік кепілдіктері мен қысым факторын басты себеп ретінде көрсетіп, әскери ядролық жолға ашық түрде бет бұрды.
Осы саладағы түйінді мәселе — тек технология емес, сенім, ашықтық және халықаралық бақылау механизмдерінің тиімділігі. МАГАТЭ-нің міндеті — бейбіт бағдарламаларды қолдау мен бақылауды қатар ұстап, ал ірі державалардың міндеті — қауіпсіздік кепілдігі мен санкциялық қысымның арасындағы тепе-теңдікті дипломатия арқылы табу.