Қоспаны іште құрайтын моторлар
Энергияны (жылу, электр және т.б.) механикалық жұмысқа айналдыратын машина мотор деп аталады. Осыған байланысты моторлар жылулық, электрлік, желдік, сулық (гидравликалық) және басқа да түрлерге бөлінеді. Қазіргі уақытта ең кең таралғандары — жылу, электр және буданды моторлар. Жаңа жеңіл және ауыр жүк автомобильдерінде негізінен жылу және электр моторлары қолданылады.
Жылу моторларының негізгі топтары
Жылу моторлары үш үлкен топқа бөлінеді:
- Бу моторлары
- Іштен жану моторлары
- Буданды моторлар
Бу моторлары
Бу моторларында отын бу қазанының пешінде жағылады. Қазандағы су қайнап, буға айналады. Бу құбыр арқылы машинаның цилиндріне немесе турбина дөңгелегінің қалақтарына беріледі де, соның нәтижесінде механикалық жұмыс өндіріледі.
Іштен жану моторлары
Іштен жану моторында жану процесі де, алынған жылуды механикалық жұмысқа айналдыру да мотор цилиндрінің ішінде жүреді. Отын жанғанда пайда болған жылудың әсерінен газдар кеңейіп, поршень мен шатун арқылы иінді білікке берілетін күш туғызады. Осы күш механикалық жұмыс атқарады.
Іштен жану моторлары автомобильдердің 99%+ бөлігінде қолданылады.
Буданды моторлар
Буданды мотор деп бір автомобильде екі (немесе одан да көп) түрлі моторды қатар қолдануды айтады. Мысалы: іштен жанатын және аккумулятормен жұмыс істейтін электр моторы; іштен жанатын және күн сәулесімен жұмыс істейтін мотор және т.б.
Тиімділік көрсеткіштері
Іштен жану моторлары
Отын жылуының 25–38% бөлігін механикалық жұмысқа айналдырады.
Қозғалысты құрылғылардың бу машиналары
Отын жылуының тек 8–13% бөлігін ғана пайдаланады.
Іштен жану моторларының жіктелуі
Іштен жану моторлары бірнеше белгі бойынша жіктеледі:
1) Қызметіне қарай
- Стационарлық
- Кемелік
- Тракторлық
- Автомобильдік және т.б.
2) Қуат көзіне қарай
- Іштен жанатын
- Электрлі
- Күн сәулесімен жұмыс істейтін
- Буданды (іштен жанатын + электрлі; іштен жанатын + күн; электрлі + күн)
3) Басқару жүйесіне қарай
- Компьютерлі
- Механикалық
- Вакуумды
4) Қолданылатын отынға қарай
- Мұнай өнімдері: бензинді, дизельді
- Газ тәріздес отын: сұйылтылған және сығылған газ
5) Қоспа құрау әдісіне қарай (қоспа сыртта түзіледі)
Бұл топқа бензиндік және газбен жұмыс істейтін моторлар жатады:
- Бүрку жүйелі: орталық, таралымды, тікелей
- Карбюраторлы (қазіргі Еуропа стандарттарына сәйкес келмейді)
6) Қоспа құрау әдісіне қарай (қоспа ішінде түзіледі)
Бұл топқа дизельдер жатады:
- Орталық насосты
- Насос-форсункалы
7) Тұтану әдісіне қарай (ұшқынмен тұтанады)
Жұмыстық қоспасы электр ұшқынынан от алатын газды немесе бензинді моторлар.
8) Тұтану әдісіне қарай (сығылудан тұтанады)
Жұмыстық қоспасы сығылудан от алатын дизельдер.
9) Жұмыстық процессіне қарай
- Төрт тактілі
- Екі тактілі
10) Цилиндр саны бойынша
- Бір цилиндрлі
- Екі цилиндрлі
- Көп цилиндрлі
11) Цилиндрлердің орналасуына қарай
- Горизонталь
- Қиғаш
- Тік
- Жұлдызша тәріздес
- V тәріздес
- W тәріздес
Мақсаты мен құрылысының байланысы
Мотордың белгілі бір жұмысқа арналуы оның құрылысына да едәуір әсер етеді. Мысалы, авиациялық және қозғалысты құрылғыларда мотордың салмағы маңызды рөл атқарады, ал стационарлық моторларда салмақ көрсеткішіне салыстырмалы түрде аз көңіл бөлінеді.
Бұрын автомобильдерде карбюраторлы моторлар кең қолданылды. Қазіргі кезеңде бензинмен карбюраторсыз жұмыс істейтін моторлар және дизельдер көбірек пайдаланылады.
Іштен жану моторындағы жұмыстық процесс
Жұмыстық процесті жүзеге асыру үшін бірқатар дайындық операциялары орындалады:
- 1 Цилиндрді жанатын қоспамен немесе ауамен толтыру.
- 2 Жанатын қоспаны немесе ауаны сығу.
- 3 От алу және жұмыстық жүріс (ұлғаю).
- 4 Пайдаланылған газдарды цилиндрден шығару.
Төрт тактілі мотор
Процесс поршеньнің төрт жүрісінде (иінді біліктің екі айналымында) орындалады: толтыру, сығу, от алу мен ұлғаю (жұмыстық жүріс), шығару.
Екі тактілі мотор
Бүкіл процесс поршеньнің екі жүрісінде (иінді біліктің бір айналымында) орындалады.
Автомобильдік моторларда көбінесе төрт тактілі процесс қолданылады, себебі ол екі тактілі моторлармен салыстырғанда әдетте тиімдірек болады.