Қазақша рефераттар

Сабақтың дидактикалық мақсатының айқындығы

Мектептердің даму тарихында оқытуды ұйымдастырудың түрлі формалары қолданылды. Оқыту формаларының біртіндеп өзгеруі мұғалім мен оқушының іс-әрекетіне, қоғамдағы өндіріс пен ауыл шаруашылығына, сондай-ақ ғылыми-техникалық прогреске тікелей байланысты болды.

Нақты мәселе

Мәтін атауында бастауыш сыныптарда ана тілі сабақтарында қазақ халық ертегілерін пайдалану туралы сөз қозғалғанымен, мазмұнның негізгі бөлігі сабақтың ұйымдастыру формалары, сабақ құрылымы, типологиясы және сабаққа қойылатын талаптар мәселелеріне арналған.

Сондықтан төмендегі баяндау сабақтың эволюциясы мен қазіргі сабаққа қойылатын педагогикалық-әдістемелік талаптарды жүйелейді.

Сабақ ұйымдастыру формаларының тарихи дамуы

Орта ғасырда сабақ бір топ оқушымен өткізілгенімен, тұрақты кесте мен оқытудың нақты мерзімі болмады. Оқушылар мектепке жылдың кез келген мезгілінде қабылдана беретін. Уақыт өте қоғамның дамуы білім беру ісіне жоғары талап қойып, оқытуды ұйымдастырудың тиімді жүйелерін іздеуге итермеледі.

Ресейдің оңтүстік-батыс өңіріндегі мектеп тәжірибесінде сынып құрамы тұрақты, жасы шамалас оқушылардан құрылып, оқу кесте бойынша жүргізілетін тәжірибе кеңірек тарай бастады. Әрбір оқу бірлігі дербес сабақ ретінде қалыптасты.

Я.А. Коменский және сынып–сабақ жүйесі

XVII ғасырда Я.А. Коменский өңірлік мектеп тәжірибесін жинақтап, «Великая дидактика» еңбегінде сынып–сабақ жүйесін негіздеді. Ол сабақ кезеңдерін түсіндіріп, оқу материалын баяндау, жеке және жалпы бақылау, оқушылардан сұрау сияқты әрекеттерді жүйеледі.

Дидактикалық қағидалар

Көрнекілік, жүйелілік, тиянақтылық сияқты принциптер сабақта жүйелі қолданылды.

Ұйымдастыру мүмкіндігі

Коменский сынып–сабақ жүйесінде көп оқушыны қамту мүмкіндігін айтқан; оқушыларды шағын топтарға бөліп, кей жағдайда топ жұмысын үздік оқушының жүргізуін ұсынған.

Сабақтың мәні және оның үш бірлігі

1930 жылдан бастап мектептерде оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы ретінде сабақ орнықты. Сабақты мақсатқа бағытталған мұғалім мен оқушылардың ұжымдық шығармашылық еңбегі ретінде қарастыру қажет: сабақта оқыту мен тәрбиенің мақсаттары жүзеге асып, оқушылардың ой-өрісі кеңейеді, қабілеті дамиды, адамгершілік қасиеттері қалыптасады.

Логикалық бірлік

Сабақ бөліктері арасындағы ішкі байланыс. Мысалы, қайталау-қорытындылау сабағында қорытынды әңгіме (немесе шолу), жаппай сұрау, нақтылаушы сұрақтар, мұғалімнің қорытындысы жүйелі байланыста жүруі тиіс.

Психологиялық бірлік

Оқушының танымдық белсенділігі, жинақтылығы. Ол түйсік, қабылдау, ойлау, зейін сияқты психикалық процестермен және оқу мотивациясымен тығыз байланысты. Темперамент, мінез, қабілет, ынта секілді жеке ерекшеліктер ескеріледі.

Ұйымдастыру бірлігі

Алдын ала жабдықтау, құралдарды ретімен пайдалану және сабақ бойы оқушыларды тиімді жұмысқа жұмылдыру. Бұл жоспарлылық пен уақытты ұтымды пайдалануды талап етеді.

Сабаққа қойылатын негізгі талаптар

Ғалымдар мен жаңашыл мұғалімдер (М.Н. Скаткин, М.И. Махмутов, В.Ф. Шаталов, Е.Н. Ильин және т.б.) сабақтың сапалы өтуі үшін белгілі шарттар қажет екенін атап көрсетеді. Олар әлеуметтік-педагогикалық және дидактикалық жағдайлармен бірге нақты талаптарға сүйенеді.

Талаптар жүйесі

  1. 1) Дидактикалық мақсаттың айқындығы

    Әр сабақтың оқыту және тәрбиелік мақсаты нақты қойылуы тиіс: жаңа білім меңгерту, іскерлік пен дағды қалыптастыру, адамгершілік қасиеттерді дамыту.

  2. 2) Оқу материалы көлемін дұрыс анықтау

    Оқушылардың жас және дербес ерекшелігін, білім деңгейін ескере отырып, сабақтың әр кезеңіне сәйкес материал таңдалады.

  3. 3) Оқыту мен тәрбиенің бірлігі

    Оқыта отырып тәрбиелеу — білімге, өмірге қатынасты, құндылықтарды, мінез-құлық нормаларын қалыптастыру. Бұл оқушының ізденіс іс-әрекетімен ұштасады.

  4. 4) Әдістердің мазмұн мен кезеңге сәйкестігі

    Сөз бен көрнекілікті үйлестіру, техникалық құралдарды (компьютер, бағдарламалап оқыту мүмкіндіктері) тиімді қолдану оқу өнімділігін арттырып, уақытты үнемдейді.

  5. 5) Бақылау және кері байланыс

    Оқушылардың білімді терең меңгеруімен қатар, олардың зейінін, есін, байқағыштығын және қызығушылығын үнемі қадағалау қажет.

  6. 6) Уақытты тиімді ұйымдастыру

    Сабақты ширақ бастап, әр минутты нәтижелі пайдалану — сапаны арттырудың басты шарты.

Сабақ мақсатының құрылымы: білім, даму, тәрбие

Сабақ — өзара байланысқан тұтас жүйе: мақсат, материалды ашу деңгейі, әдістер, құрылым, нәтижелер бір-бірін толықтырады. Жалпы дидактикалық мақсат үш бағытта қарастырылады.

Білім

Білім, іскерлік, дағды жүйесін қалыптастыру.

Даму

Өз бетімен танымға ынталандыру, дидактикалық ойлау мен шығармашылық қабілетті дамыту.

Тәрбие

Ғылыми дүниетаным, құндылыққа негізделген мінез-құлық, өмірлік көзқарас қалыптастыру.

Жоспарлау: тақырыптық жоспар және сабақ жоспары

Сабақты ғылыми-әдістемелік деңгейде өткізу үшін мұғалім өз жұмысын жоспарлайды. Оқыту жұмысы тақырыптық жоспар және сабақ жоспары арқылы ұйымдастырылады.

Тақырыптық жоспар

Оқу бағдарламасы, оқулық және оқу құралдары негізінде жарты жылға немесе толық оқу жылына жасалады.

Сабақ жоспары

Әр сабаққа жеке құрылады және жоспарлаудың негізгі формасы болып саналады: мұғалім әдебиеттерді қарап, тапсырмалар мен жаттығуларды дайындайды, қажет болса тәжірибе жасайды.

Сабақтан кейінгі талдау

  • Оқушылар тақырып мазмұнын қалай игерді?
  • Қолданылған әдістер қаншалықты тиімді болды?
  • Дидактикалық және тәрбиелік міндеттер қалай шешілді?
  • Жақсы тұстар мен кемшіліктер қандай?
  • Келесі сабақтарда кемшіліктерді болдырмаудың жолдары қандай?

Педагогикалық шеберлік және кәсіби негіз

Сабақты сапалы өткізу мұғалімнің ғылыми-әдістемелік дайындығын және педагогикалық шеберлігін талап етеді. Педагогикалық шеберлік — оқыту мен тәрбиені жүргізудің ерекше өнері. Оның маңызды алғышарты ретінде мұғалімнің ғылыми-философиялық білімді үздіксіз оқып-үйренуі және жалпы мәдени-идеялық дайындығы аталады.

Сабақ типологиясы және сабақ құрылымы

Қазіргі сабақтарды жетілдірудің өзекті мәселелерінің бірі — сабақтың түрлері мен құрылымы. Мектеп тәжірибесінде бірдей сабақ болмайды, сондықтан сабақтарды топтастырудың мәні зор. Дегенмен педагогикалық әдебиеттерде ортақ, бәріне бірдей қабылданған типология әлі де толық қалыптасқан жоқ.

Типологияны қиындататын себептер

  • Оқыту процесі күрделі; жаңа әдіс-тәсілдер мен ұйымдастыру формалары пайда болып отырады.
  • Мектеп дамуының түрлі кезеңдерінде мақсат пен мазмұн өзгереді.
  • Жіктеу принциптерін таңдауда авторлық көзқарастар әркелкі.

Жіктеудің кең тараған негіздері

Мазмұны бойынша

Мысалы, математика пәні алгебра, геометрия сияқты бөлімдерге жіктеледі.

Дидактикалық мақсат бойынша

Әр сабақта шешілетін нақты оқу міндеттеріне сүйену.

Өткізу тәсілі бойынша

Лекция, әңгіме, кино-сабақ, практикалық сабақ сияқты форматтар.

Дидактикалық міндеттерге негізделген негізгі типтер

  • Жаңа білімді игеру сабақтары.
  • Іскерлік пен дағдыны қалыптастыру және жетілдіру сабақтары.
  • Аралас сабақтар (бірнеше міндет қатар шешіледі).

Аралас сабақ және жаңа білімді игеру сабағы: ықтимал құрылымдар

Аралас сабақтың жиі қолданылатын үлгісі

  1. Ұйымдастыру кезеңі.
  2. Үй тапсырмасын сұрау.
  3. Жаңа материалды баяндау.
  4. Жаңа материалды бекіту.
  5. Үй тапсырмасын беру.

Бұл үлгі бұрын сынға алынғанымен, қазіргі мектепте шығармашылықпен, түрлі нұсқада қолданылып келеді.

Жаңа білімді игеру сабағының ықтимал нұсқалары

  • Мұғалім материалды толық баяндайды; оқушы сыныпта ұғып, бекітеді.
  • Мұғалім негізгі өзекті мәселелерді түсіндіреді; қалғанын оқушы өздігінен меңгереді.
  • Өз бетінше оқу ұйымдастырылады; мұғалім бағыт беріп, қолдау көрсетеді.

Қазіргі құрылым элементтері

Танымдық міндет қою (не оқылады), мотивация (неге оқу керек), тәсілдер мен құралдарды таңдау және қолдану.

Қазіргі сабақ түрлерінің көптүрлілігі

Қазіргі кезде сабақтың 20-дан астам типі аталады, бірақ олар әлі бірізді жүйеге толық келтірілмеген. Жіктеуде көбіне ұйымдастыру мақсаты мен оны іске асыру формалары негізге алынады: әңгіме сабағы, өз бетінше жұмыс сабағы және т.б.

Жалпылама топтастыру үлгісі

1) Жаңа білім беру

Лекция, әңгіме сабақтары.

2) Білім, іскерлік, дағдыны жетілдіру

Семинар, өз бетінше жұмыс және т.б.

3) Жинақтау және жүйелеу

Әңгіме, семинар форматтары.

4) Аралас сабақ

Танымдық іс-әрекеттің барлық кезеңдерін қамтиды.

5) Бақылау сабағы

Бақылау жұмысы, сұрау-қайталау, сынақ түрлері.

1990 жылдан бергі жаңа форматтар

1990 жылдан бастап қазақ мектептерінде тәжірибелі мұғалімдер сабақтың жаңа түрлерін белсенді қолдана бастады: интеграциялық және ойын сабақтары, конференция және лекция сабақтары, сайыс және семинар сабақтары, зертханалық-зерттеу сабақтары, «жарнама сабақ» сияқты креативті форматтар.

Мұндай сабақтарды ғылыми-әдістемелік негізде, қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерін, мәдениеті мен тарихын ескере отырып өткізу — танымдық әрі тәрбиелік тұрғыдан аса маңызды.

Қорытынды ой

Сабақ сапасы — мақсаттың айқындығына, мазмұнның оқушы мүмкіндігіне сай іріктелуіне, әдіс-тәсілдердің дәл таңдалуына, уақыт пен құралдардың дұрыс ұйымдастырылуына және мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты. Қазіргі мектеп тәжірибесінде сабақ құрылымы мен типтерін шығармашылықпен қолдану оқушылардың белсенділігін арттырып, білімнің терең әрі тұрақты меңгерілуіне жағдай жасайды.

Ескертпе

Егер сіздің бастапқы мақсатыңыз шынымен де бастауыш сыныпта ана тілі сабақтарында қазақ халық ертегілерін қолдану тақырыбын ашу болса, мәтінге ертегіні іріктеу өлшемдері, сабақ сценарийлері, тіл дамыту тапсырмалары, құндылық тәрбиесі және бағалау құралдары туралы бөлімдер қосылғаны жөн.