Функциялар теориясы
Мемлекет функциясы: ұғымы және мазмұны
Мемлекет өз бағытына сәйкес, әдетте, қызметін белсенді атқарады, яғни қоғамдық өмірдің маңызды салаларындағы істердің жай-күйіне белгілі бір дәрежеде ықпал етеді. Қоғамдық өмірдегі осындай неғұрлым тұрақты және салыстырмалы түрде дербес бағыт мемлекет функциясын құрайды.
Мемлекеттануда мемлекет функциясы деп, мемлекет қызметінің негізгі бағыттары түсіндіріледі. Бұл бағыттар мемлекет үшін қажетті қарым-қатынас тәртібін орнықтыруға және алға қойған мақсаттарға қол жеткізуге бағытталады.
Функцияның айқын белгілері
- Әрбір негізгі бағыт тұтастық пен оқшаулық үйлесімін көрсете отырып, белгілі бір айқындығымен сипатталады.
- Функция құрамында міндетті түрде белгілі бір компоненттер жиынтығы болады; сол арқылы мемлекеттің қоғамдық қатынастардың белгілі бір саласына белсенді және мақсатты ықпалы көрінеді.
- Мемлекеттің ықпал ету объектісі (қоғамдық қатынастар) бір функцияны екіншісінен ажырататын негізгі белгі ретінде танылады.
Мемлекет ықпал ету процесінде бір қатынасты бекітіп, дамытып, жетілдіруге ұмтылса, екіншісін бейтараптандыруы немесе тіпті жоюы мүмкін; ал үшіншісінің жаңадан пайда болуына жағдай туғызады. Осы әрекеттер функцияның практикалық мазмұнын айқындайды.
Нысан және әдіс: функцияны іске асырудың тіректері
Функцияның нақты мазмұны өзін жүзеге асыратын нысанға мұқтаж. «Нысан» ұғымы көп мағыналы: оған функцияны іске асыру жүктелген мемлекеттік органдар жүйесі де, құқықпен байланысты қызмет түрлері де кіреді (құқық шығармашылығы, құқықты жүзеге асыру, құқық қорғау).
Нысан (форма)
- Мемлекеттік органдардың жүйесі
- Құқық шығармашылығы
- Құқықты жүзеге асыру
- Құқық қорғау қызметі
Әдіс (тәсіл)
- Сендіру және мәжбүрлеу арақатынасы
- Басқаруды орталықтандыру және орталықсыздандыру бастамалары
- Авторитарлық және қатысушылардың мінез-құлық нұсқаларын еркін таңдау принциптері
Функция ұғымы тек «негізгі бағыт» мағынасымен шектелмейді: оған жүктелген міндеттерді шешудің нысандары мен тәсілдері де енеді. Осы компоненттерді біртұтас қарастырғанда ғана мемлекет функциялары туралы толық түсінік қалыптасады.
Функциялар теориясының маңызы
- Мемлекеттің іс-әрекет қырын сипаттайды: оның рөлін, мәнін, даму перспективаларын ашады және басқа құбылыстармен байланысын көрсетеді.
- Мемлекеттік қызметті бағыты бойынша тануға және реттеуге мүмкіндік береді.
- Функцияларды олардың мүмкіндігіне, мәніне, іс жүзіндегі нәтижелілігіне және орындалу кезегіне қарай бағалауға жағдай жасайды.
Мемлекет функциясында мемлекеттің сипаты мен қоғамдық-саяси табиғаты, сондай-ақ оның маңызды әлеуметтік мәні бейнеленеді. Мемлекет функцияларын жүзеге асырмай, әрекетсіз күйде қалса, ол туралы терең талдау жасау да қиын. Ал функцияларын іске асырып отырған мемлекеттің қызметі оның мәні жайында тезірек пайым жасауға мүмкіндік береді.
Мемлекеттің мәні мен функцияларының байланысы
Мемлекеттің мәніне қарай оның функциялары туындайды. Сондықтан мәні әртүрлі мемлекеттерді салыстырғанда, олардың функцияларының құрылымы мен бағыттылығында елеулі айырмашылықтар байқалады.
Егер мемлекетте жалпыәлеуметтік бастау басым болса, оның функциялары таптық билікті жүзеге асыратын мемлекет функцияларымен бірдей болмайды. Таптық үстемдік жағдайында функциялар көбіне үстем таптың қарсылығын басып-жаншуға бағытталуы мүмкін.
Ал мәні ұқсас мемлекеттерді салыстырғанда, олардың функцияларының да өзара жақындығын аңғаруға болады.
Мемлекет функциялары тарихи дамудың белгілі кезеңдеріндегі негізгі мақсаттарға байланысты айқындалады және сол мақсаттарды іске асыратын құрал ретінде көрінеді. Мемлекеттік мақсаттардың мазмұны елдің ішкі және сыртқы жағдайларына тәуелді: мысалы, экономикалық өмірдегі дағдарыс құбылыстары мемлекеттен барлық органдарының күшін біріктіріп, экономикалық жағдайды түзетуді талап етеді.
Мемлекет функцияларының ортақ сипаттары
1) Қызметтің ұқсас жақтарын біріктіру
Мемлекеттің әрбір функциясы мемлекеттік қызметтің белгілі бір жақтарын қамтиды. Қызметтің ұқсас қырлары қоғамдық қатынастардың ерекшелігіне және ықпал ету объектісіне қарай бір функцияға бірігеді.
2) Мемлекет функциясы мен орган функциясының айырмашылығы
Нақты бір жұмысты орындауға арнайы белгіленген көптеген органдардың функциясынан мемлекет функциясының айырмашылығы — оның мемлекеттің қызметін тұтастай қамтуында. Бұл жекелеген органдардың белгілі функцияны жүзеге асырудағы маңызын жоққа шығармайды: кей жағдайда олар негізгі мақсаттарды шешуде шешуші рөл атқарады (мысалы, Қарулы күштердің елді сыртқы шабуылдан қорғауы).
3) Кешенді және жинақталған сипат
Мемлекет функциясы кешенді, жинақталған сипатқа ие: онда мемлекеттің өмірлік маңызы бар бағыттар бойынша ішкі және сыртқы қызметі нақты іске асырылады.
4) Іске асыру арналарының әртүрлілігі
Кейде функциялар арнайы уәкілетті органдар арқылы іске асырылса, кейде әртүрлі органдардың құрылымындағы бөлімшелер арқылы жүзеге асырылады. Мемлекеттік жұмыстарға, мысалы, қылмыстық істі тергеу, кедендік бақылау және басқа да қызмет түрлері жатады.
5) Функцияны нысан және тәсілмен шатастырмау
Мемлекет функциясын оны іске асыру формалары және тәсілдерімен теңестіруге болмайды. Қазіргі мемлекетте функцияларды іске асырудың негізгі құқықтық нысандары: құқық шығармашылығы, атқарушылық-басқарушылық және құқық қорғау қызметтері. Сонымен бірге мемлекет белгілі жағдайларда түсіндіру және үгіттеу тәсілдерін де қолдана алады.
Мемлекеттің функциялары мазмұны, нысаны және тәсілдері арқылы біріге отырып, мемлекеттік биліктің нақты бағыттағы жұмысын қамтамасыз етеді. Барлық функционалдық қызметтің түпкі мақсаты — адамға, оның адамгершілік және материалдық қажеттіліктеріне, құқықтық қорғалуына ықпал ете отырып, қоғамдық прогреске тұтас әсер жасау және қоғамдық қатынастарды байыту.
Ішкі және сыртқы функциялар
Мемлекеттің барлық бағыттағы қызметі қоғам өмірінің қай ортасында жүзеге асатынына байланысты ішкі және сыртқы функцияларға бөлінеді. Қазіргі қоғам өмірі негізінен екі кеңістікте өтеді: елдің ішінде және халықаралық аренада.
Тұрақты және уақытша функциялар
- Тұрақты функциялар мемлекет дамуының барлық кезеңдерінде жүзеге асырылады.
- Уақытша функциялар өзіне жүктелген міндет орындалғаннан кейін тоқтайды және әдетте төтенше сипатта болады (мысалы, стихиялық апаттардың салдарын жою, ірі төтенше жағдайлар, конституцияға қарсы көтерілістердің алдын алу және т.б.).
Осылайша, мемлекет функциялары — мемлекеттің негізгі қызмет бағыттарын, басқарудың мәнін және оның қоғамдағы әлеуметтік орнын айқындайтын өзекті теориялық әрі практикалық ұғым.