Қазақша рефераттар

Құжаттарды криминалистикалық зерттеу

Құжаттарды криминалистикалық зерттеу: мәні және маңызы

Құжаттарды криминалистикалық зерттеу — құжатты жасау мен өзгерту тәсілдерінің заңдылықтарын, жазудың пайда болу табиғатын және қылмысты ашу мен тергеу барысында қолданылатын тану әдістері мен тәсілдерін қарастыратын криминалистикалық техниканың маңызды саласы. Құжаттар қылмыстық әрекеттердің нәтижесі, қылмыс жасау құралы немесе қылмыс іздерін жасыру құралы ретінде заттай дәлел қызметін атқарады.

1) Хатты криминалистикалық зерттеу

Жазбаша сөйлеуді және қолжазбаны зерттеу арқылы орындаушыны (авторды) анықтау, сондай-ақ оның жынысы, жасы, физиологиялық және кәсіби ерекшеліктері туралы қорытынды белгілерді айқындау.

2) Құжаттарды техникалық-криминалистикалық зерттеу

Құжаттың мазмұнын, жасалған материалын, мәтінді өзгерту мақсатында қалдырылған іздерді анықтау; идентификациялық және диагностикалық міндеттерді шешу.

Қолданылатын негізгі әдістер

  • Химиялық әдістер — құжат материалының (қағаз, бояу, желім және т.б.) құрамын анықтау.
  • Фототехникалық әдістер — фотосурет/кескін бойынша құрылғыларды салыстыру және белгілерін бағалау.
  • Фотоскопиялық әдістер — магниттік баспаның (жазбаның) шифрлерін алу және өзге де тәсілдер.

Заттай дәлел ретіндегі құжаттармен жұмыс істеу ережелері

Тергеу барысында құжатпен жұмыс істеу кезінде оның бастапқы күйін сақтау — кейінгі сараптаманың дәлдігі мен сенімділігін қамтамасыз ететін басты шарт.

Негізгі сақтық талаптары

  • Құжатпен бес саусақты қолғап немесе пинцет арқылы жұмыс істеу.
  • Құжатты сулы немесе дымқыл қолмен ұстауға тыйым салынады.
  • Құжатты сулы, лас жерге қоюға болмайды.
  • Құжаттың артқы бетіне белгі/жазу жазбау.
  • Іске қатысты құжатты шетінен тесіп тігуге болмайды: конвертке салып, конверт тігіледі.
  • Құжатқа зиян келтіретін әрекеттерге (бүктеу, қырнау, сүрту және т.б.) жол бермеу.

Хатты криминалистикалық зерттеу

Жазу дағдысы ұзақ оқу мен тұрақты жаттығудың нәтижесінде қалыптасады. Осы үдерісте адамда қолжазбаны анықтайтын тұрақты қимыл жүйесі — динамикалық стереотип орнығады. Сондықтан жазу әдейі бұрмаланса да немесе жас ұлғайған кезде өзгерсе де, сәйкестендіруге мүмкіндік беретін тұрақты белгілер көбіне сақталады.

Жазудың қалыптасу құрамдастары

Техникалық дағдылар

Отыру/тұру қалпы, қағаздың орналасуы, жазу құралын ұстау, жарық пен тірек жағдайлары.

Графикалық дағдылар

Әріп белгілерін жазу, олардың тіркестерін құру, штрихтардың сипаты.

Жазбаша тіл дағдылары

Сөздік қор, сөйлем құрау, мәтін құрылымы, стиль мен терминология.

Жазба тіл белгілері (мәтін бойынша)

Жазба тіл белгілері автордың сауаттылығы, білім деңгейі, кәсіби ортасы және әдеттегі қарым-қатынас стилі туралы ақпарат береді.

Грамматикалық белгілер

Орфографиялық, синтаксистік, пунктуациялық қателер мен олардың тұрақтылығы салыстырмалы белгі ретінде қолданылады; соның негізінде жалпы сауаттылық деңгейі төмен, орта немесе жоғары деп бағалануы мүмкін.

Лексикалық белгілер

  • Профессионализмдер — белгілі мамандыққа тән сөздер.
  • Архаизмдер — көнерген сөздер мен тіркестер.
  • Диалектизмдер — жергілікті қолданыстар.
  • Варваризмдер — бөтен тіл сөздерін араластыру.
  • Жаргон — белгілі әлеуметтік топқа тән ауызекі қолданыстар.

Стилистикалық белгілер

Мәтіннің тілдік мәнері мен құрылымы бағаланады: ресми-іскери, ғылыми, публицистикалық, өндірістік-техникалық немесе ауызекі стиль. Сонымен бірге композиция (кіріспе–негіз–қорытынды), сөйлем түрлері және ойды беру тәсілі ескеріледі.

Қолжазба белгілері (жазу қимылы бойынша)

Жалпы белгілер

  • Қалыптасу деңгейі: жоғары, орташа, төмен дағдыланған жазу.
  • Иілуі: тік, оңға/солға еңіс, көлденеңге жуық (тұрақты белгі болмауы мүмкін).
  • Жазу жылдамдығы: тез, орта, баяу.
  • Мөлшері: ірі (шамамен 5 мм), орта (2–5 мм), майда (2 мм-ге дейін).
  • Байланыстылығы: жоғары (5–6 әріп), орта (3–4), үзілісті (2-ден кем емес бөліктермен).

Жеке белгілер

  • Әріп элементтерін орындау формасы: тік сызықты, доға тәрізді, ілмек, бұрышты, иректі.
  • Қозғалыс бағыты: төменнен жоғары, жоғарыдан төмен, оң/сол айналмалы.
  • Штрихтардың созылуы мен өлшем қатынастары (элементтердің ұзындығы/ені).
  • Қосу және түйісу түрлері: элементтердің бірігуі, әріптердің байланысу тәсілі.
  • Басталу/аяқталу/қиылысу нүктелерінің өзара орналасуы.
  • Қимыл күрделілігі: әдеттегі, күрделіленген немесе қысқартылған тәсілдер.

Қолжазу ерекше жағдайларда айтарлықтай өзгеруі мүмкін: жазу құралының/қағаздың әдеттен тыс болуы, эмоционалдық күй (толқу, мас болу), жарақат немесе жүйке жүйесі аурулары, сондай-ақ жазуды әдейі бұрмалау. Дегенмен көлемді мәтінде жеке белгілердің бір бөлігі жиі сақталып қалады.

Құжаттарды техникалық-криминалистикалық зерттеу

Құжаттарды техникалық-криминалистикалық зерттеу — жазбаша құжаттарды жасау, өзгерту тәсілдерін және олардың белгілерін анықтауға бағытталған пән. Ол тергеу мен сотта мәні бар фактілерді нақтылау үшін құжатты қарау, салыстыру және зерттеу құралдары мен әдістемелерін жетілдіруді де қамтиды.

Зерттеу мақсаттары

  • Құжатты (немесе бөлігін) дайындау жағдайын анықтау: әдісі, шарты, уақыты.
  • Өзгерістерді және енгізу тәсілдерін табу: тазалау, өшіру, қосымша жазу және т.б.
  • Көрінетін/көрінбейтін, құйылған, жапсырылған, сызылған жазуларды және бұзылған мәтінді анықтау.
  • Материалдардың топтық құрамын белгілеу: қағаз, бояу, желім.
  • Құжатты немесе оның бөліктерін жасау уақытын анықтау.
  • Жасау/өзгерту құралдарын салыстыру және сәйкестендіру.
  • Құжат жасаушыны идентификациялау.

Құжаттардың түрлері

  • Түпнұсқа: жарамды немесе жарамсыз болып жіктеледі.
  • Жасанды: сырттай дұрыс рәсімделгенімен, мазмұны жалған маңызды құжат.

Жасанды құжаттардың негізгі санаттары

  • Интеллектуалдық: берілген үлгідегі бланкта шындыққа сай келмейтін деректері бар құжат.
  • Материалдық: түпнұсқа құжатты тазалау, өшіру, қосу немесе толық қолдан жасау арқылы өзгерту.

Ескерту: түпнұсқа бланктар сурет салу немесе басып шығару арқылы дайындалуы мүмкін.

Қолжазба сараптамасы: міндеттері, объектілері және ғылыми негізі

Қолжазбаларды зерттеу — криминалистік сараптаманың кең тараған түрі. Негізгі мақсат — орындаушыны анықтау. Сонымен қатар авторлық, жазу шарттары, орындаушының мақсаты (жалған құжат жасау, жазуды әдейі бұрмалау), жеке қасиеттері және сыртқы белгілері (жасы, мас күйде болуы және т.б.) бойынша да сұрақтар шешіледі.

Зерттеу объектілері

Көлемді мәтіндер (күнделік, хат), қысқа жазулар (қол қою, сандар), шартты белгілер, суреттер.

Ғылыми негізі

Идентификация теориясы, жоғары жүйке қызметі психологиясы, лингвистика деректері; қазіргі кезде кибернетика мен математика мүмкіндіктері де қолданылады.

Қалыптасу уақыты

Жеке сәйкестік белгілері 3–4 сыныптан көріне бастайды; әдетте жеткілікті тұрақты жиынтық 5–6 сыныпта қалыптасады.

Сәйкестендіру (іздестіру) жұмысы қалай жүргізіледі

Белгісіз тұлға жазған мәтін (қорқыту хаты, жалған рецепт және т.б.) табылған кезде, тексерілетін тұлғалардың жазуларын салыстыруға арналған іздестіру кестесі жасалады. Ең әуелі мәтін мазмұны, жазба тіл және қолжазба белгілері талданады; содан соң көзге түсетін, сирек әрі тұрақты белгілердің (әдетте 6–8) жиынтығы таңдалып, олардың сипаттамасы мен графикалық бейнесі кестеге енгізіледі.

Сараптамаға материалдарды дайындау

Қолжазу сараптамасын тағайындау үшін сарапшыға зерттелетін құжат және ықтимал орындаушының сапалы қолжазбалық үлгілері ұсынылады. Құжаттың немесе фотосуреттің көшірмесі тек ерекше жағдайда ғана беріледі.

Еркін үлгілер

Қылмысқа және іс қозғалғанға дейін орындалған қолжазбалар мен қолдар: жеке/қызметтік хат алмасу, өмірбаян, арыз, конспект және т.б.

Әдетте әр уақытта жазылған 5–6 бет мәтін және 10 параққа дейін қол қою үлгілері (әр парақта 5–6 қол) талап етіледі.

Эксперименттік үлгілер

Тергеуші (немесе уәкілетті қызметкер) тапсырмасы бойынша салыстыру үшін арнайы орындалатын жазулар мен қолдар. Олар мазмұны мен орындалу жағдайы жағынан зерттелетін мәтінге барынша жақын болуы тиіс.

Үлгілер мүмкіндігінше ұқсас қағазда және сол типтес жазу құралымен орындалады; мәтін көлемі 10–15 парақтан кем емес. Қол қою үлгілері — әрқайсысы 10–15 қолды қамтитын 5–6 парақ.

Жазуды әдейі өзгертуге әрекет жасалғанда

  • Оқып жаздыру қарқынын жеделдету.
  • Мәтін көлемін ұлғайту.
  • Тұлға енгізген өзгерістерін «ұмытуы» үшін үзіліс жасау.

Қаулы (сараптама тағайындау) мазмұнына қойылатын талап

Қаулыда зерттеуге маңызды мән-жайлар көрсетіліп, сұрақтар нақты қойылуы тиіс: мәтінді немесе жеке жазуларды кім орындағаны; қолды кім қойғаны (нақты тұлғалар ішінен); бірнеше құжаттағы жазуларды бір адам ба, әлде бірнеше адам ба орындағаны. Орындаушының психофизиологиялық күйі, кәсіби қызметі, жазу уақыты сияқты сұрақтар да нақты әрі өлшенетін түрде тұжырымдалады (көбіне іздестіру-бағыттаушы мәнге ие).

Қолжазуды зерттеудің жалпы кезеңдері

1) Алдын ала зерттеу

Материалдардың толықтығын бағалау, сұрақтарды нақтылау, құжатпен және объектімен танысу.

2) Жеке зерттеу

Зерттелетін құжат пен үлгілердегі жазу белгілерін анықтау және талдау.

3) Салыстырмалы зерттеу

Жалпы және жеке, сәйкес және айырмашылығы бар белгілерді салыстыру; қайталану жиілігін бағалау.

4) Бағалау және қорытынды

Белгілердің жиынтығын бағалап, тұжырым мен қорытындыны рәсімдеу.

Салыстыру кезінде сарапшы зерттелетін қолжазбадағы және ықтимал орындаушының үлгілеріндегі бірдей әріптерді жазу барысындағы қол қимылының қайталану жиілігіне және белгілердің тұрақтылығына ерекше назар аударады.