Сайлау күні
Сайлаудың мәні және демократиядағы орны
Сайлау — халықтың өз еркін еркін түрде, тікелей білдіруінің негізгі формасы. Ол демократияның маңызын айқындап қана қоймай, демократиялық мемлекеттің тұрақтылығы үшін де шешуші мәнге ие. Азаматтар сайлау арқылы билік органдарының қалыптасуына ықпал етіп, өз құқықтарын нақты іске асырады: мемлекеттік істерді басқаруға қатысады, қоғамдық-саяси дамудың бағытын таңдауға қатысады және саяси үдеріске өз ұстанымын енгізеді.
- Өкілді билікті заңды түрде қалыптастыру
- Азаматтың еркін, пікірін, таңдауын жария түрде білдіру
- Қоғамдық тұрақтылыққа келудің бәсекелі жолы
Кампанияның маңызды сәттерінің бірі — үміткерлерді тіркеу кезеңі. Ал дауыс беру күні көп жағдайда «демократия мерекесі» ретінде қабылданады, дегенмен кейде ол саяси акторлар мен көшбасшылардың манипуляциялық нысанына айналып кетуі мүмкін.
Сайлау кампаниясы дауыс беруді санаумен, нәтижені анықтаумен және қорытындыны жариялаумен аяқталады. Өркениетті елдерде дауыстарды санау рәсімдері айқын регламенттеліп, әдетте елеулі қиындық тудырмайды.
Сайлау кампаниясы: шығын, құрылым және басқару логикасы
Сайлау кампаниясы — ұйымдастыруы күрделі әрі қаржылық тұрғыдан қымбат іс-шара. Кампанияның нәтижесі көбіне дұрыс құрылған стратегия, тиімді тактика және заманауи сайлау технологияларының үйлесіміне тәуелді.
Кампанияның кульминациясы
Тіркеу кезеңі кампанияның «сыни нүктесі» саналады: дәл осы сәтте үміткердің мәртебесі заңды түрде бекіп, оның әрі қарайғы үгіт-насихат, қаржыландыру және ұйымдастыру жұмыстары жүйеленеді.
Стратегия және тактика: «не істеу керек?» және «қалай істеу керек?»
Стратегияның мақсаттары
Стратегия «не істеу керек?» деген сұраққа жауап береді және кампанияның бағыт-бағдарын анықтайды.
- Сапалық мақсаттарды айқындау
- Сандық мақсаттарды белгілеу
- Базалық электоратты анықтау
- Үміткер имиджін қалыптастыру
- Үміткер мінез-құлқындағы айрықша қырларды нақтылау
- Ұран мен негізгі хабарламаларды таңдау
- Кампания концепциясын бекіту
Тактика: мақсатқа жеткізетін жол
Тактика «қалай істеу керек?» деген сұраққа жауап береді: нақты әрекеттер жиынтығы арқылы сайлаушының түсінігі мен таңдауының қалыптасуына ықпал етеді.
- Тұрғындарды үміткер туралы жүйелі ақпараттандыру
- Бағдарлама мақсаттарын түсінікті түрде ұсыну
- Сайлаушылардың көзқарасын өлшеп, пікірталас алаңдарын басқару
- Қолдауды күшейту үшін дәлел мен мотивацияны дұрыс құрастыру
- Тактикалық тәсілдерді нақты құралдар арқылы жүзеге асыру
Заңнамалық негіз және әділетті сайлау кеңістігі
Қазақстан үшін өзекті міндеттердің бірі — сайлау кампаниясының заңды қағидаттарын нығайту. Заңнамалық база сайлау қатысушыларының құқықтарын қорғауға және үдерістің заңды түрде өтуіне мүмкіндік береді. Бұл — сайлаудың қоғам мойындайтын құндылықтармен үйлесуінің кепілі. Сонымен бірге, бұл бағыттағы өзгерістер ұзақ әрі күрделі үдеріс екенін де ескеру қажет.
Бірауыздылық міндетті емес
Демократиялық қоғамда сайлау кезінде толық бірауыздылық болуы шарт емес. Сайлаудың құндылығы — әр азаматқа өз еркін, ойын және пікірін еркін білдіруге мүмкіндік беруінде.
Регламенттің пайдасы
Құқықтық регламентация кампанияның сапалы ұйымдастырылуына ықпал етеді және нәтижелілікті арттырады. Кампания кезінде сайлаушылардың эмоционалдылығы мен белсенділігі күшейетіні ескерілсе, заң нормалары әділетті бәсекені қорғаудың негізгі құралына айналады.
Халықаралық тәжірибеден мысалдар
Кандидат ұсыну рәсімі салыстырмалы түрде қарапайым: номинация құжаттарын өткізу, бірнеше адамның қолы және сайлау кепілдігін төлеу талап етіледі. Белгілі бір пайыздан төмен дауыс алса, кепілдік қайтарылмауы мүмкін.
Тіркеу үшін ресми органға сайлаушылар қол қойған петиция тапсырылады; қол саны бойынша ең төменгі талаптар белгіленуі мүмкін.
Көп елдің заңдары пара беру, қорқыту, мәжбүрлеу, шығынды бұрмалау, заңсыз жарнама мен үгіт жүргізу сияқты әділетсіз тәсілдерді шектеп, сайлаудың жарамсыз деп танылуына дейінгі құқықтық салдарлар қарастырады.
Партиялық жүйе және демократиялық даму
Қазіргі қоғамдық-саяси үдеріске қатысатын негізгі институттардың бірі — саяси партия. Демократиялық плюрализм мен өкілді биліктің қалыптасуы көппартиялық жүйемен тығыз байланысты. Көппартиялық — тек түрлі бағдарламалардың бар болуы емес; ол барлық партиялардың тең құқықты түрде, заң аясында әрекет етуін де талап етеді.
Демократиялық елдер тәжірибесі көрсеткендей, шешім қабылдау үдерісіндегі партиялардың рөлінсіз демократияны толыққанды дамыту қиын. Осыған байланысты партиялық жүйенің эволюциясы, партия рөлінің күшеюі және партияаралық коалициялық әрекеттесу сияқты құбылыстар ерекше назарға алынады. Коалициялар саяси үдеріске қажетті қатысушы ретінде партиялардың ықпалын арттыратын механизмдердің бірі бола алады.
Посткеңестік кеңістік және жаңа зерттеу тәсілдері
Партиялар мен партиялық жүйелердің қалыптасуын зерттеу посткеңестік кеңістікте кең тараған бағытқа айналды. Алайда бұл орта Батыстағы «ескі демократиялардан» ішкі және сыртқы саяси жағдайларымен, қоғамның әлеуметтік құрылымымен ерекшеленеді. Сондықтан жаңа ақиқат жаңа талдау әдістерін талап етеді.
Сайлауды зерттеу: ұғымдар мен ғылыми бағыттар
Сайлау институтын зерттеу кешенді сипатқа ие. Бұл қажеттілікті өтеу үшін ғылыми орталықтар құрылып, сайлау үдерісін талдаудың әдістемелері қалыптасты. Осындай орталықтардың бірі — Оксфорд университеті құрамындағы Наффилд колледжі.
Псефология: сайлау ғылымының термині
«Псефология» термині алғаш осы ортада кең қолданысқа түсе бастады. Ежелгі грек тілінде psephos — «есеп тастары» дегенді білдіреді: антикалық полистерде тұрғындар дауыс бергенде ақ және қара тастарды жәшікке салған. Афины халық жиналысының қаулылары псефисма деп аталған.
Терминді сайлау ғылымында қолдануды Оксфорд профессоры Ф. Гарди 1949 жылы ұсынған, кейін британ саясаттанушысы Д. Батлер бұл бағытты дамытты. Термин ағылшын сөздіктері мен энциклопедияларына енді және британ мәдени ықпалы бар елдерде де қолданылады.
Институционализм бағыттары (қысқаша)
- Нормативті институционализм (Дж. Марч, Й. Ольсен және т.б.) — институттар ереже мен нормаға сүйенеді; негізгі элемент — құрылымнан гөрі субъект мінез-құлқы және шешім қабылдау нормалары.
- Рационалды таңдау теориясы (Д. Норт, Э. Даунс, Е. Остром) — экономикалық модельдер арқылы саяси институттар мен сайлауды талдау.
- Тарихи институционализм (К. Телен және т.б.) — бастапқы институционалдық таңдаулардың ұзақ мерзімді әсерін түсіндіреді, құрылымдық-құқықтық өзгерістердің траекториясын көрсетеді.
- Құрылымдық институционализм (К. Уивер, Б. Рокман) — институттар қоғам мен мемлекет арасындағы қатынастар құрылымын айқындайды.
- Әлеуметтік институционализм (М. Ориу) — институт белгілі бір ортада жүзеге асатын идеялар мен практикалардың орныққан жиынтығы; кәсіподақ, шіркеу, мемлекет сияқты құрылымдарды қамтиды.
Сайлау — саяси институт ретінде
Сайлау ең алдымен билікті қалыптастыратын институт ретінде басқару органдарын құру тәсілі қызметін атқарады. Оның өзге тәсілдерден айырмашылығы — өкілді билік азаматтардың саяси еркін білдіру ережелеріне сүйене отырып қалыптасады.
Сайлау үдерісінің негізгі кезеңдері
1) Сайлауды тағайындау
Сайлауды тағайындау — мерзімін және өткізу уақытын белгілеу, тиісті шешім қабылдау және оны ресми жариялау. Бұл кезеңде тағайындау субъектісі (негізгі және қосымша) және кепілдіктер жүйесі айқындалады.
2) Дайындық
Дайындыққа сайлау округтері мен бөлімшелерін құру, сайлаушылар тізімдерін қалыптастыру, кандидаттарды ұсыну және тіркеу, сайлау алдындағы үгіт, қаржыландыру және техникалық ұйымдастыру кіреді.
3) Өткізу
Дауыс беру, ақпараттандыру және бақылау рәсімдері осы кезеңде іске асады.
4) Қорытынды шығару
Дауыстарды санау, нәтижені анықтау және ресми жариялау жүзеге асырылады.
5) Нәтижені іске асыру
Қажет болған жағдайда қайта дауыс беру немесе екінші тур сияқты қосымша рәсімдер қолданылуы мүмкін. Бұл кезеңдерде сайлау үдерісіне қатысушылардың жауапкершілігі де қарастырылады.
Сайлау үдерісінің жұмыс істеуі халықтың саяси мәдениетімен тығыз байланыста дамиды: қоғамда сайлаушы мінез-құлқы, саяси қатысу формалары және институционалдық сенім деңгейі өзара ықпалдасады.
Электорат, белсенділік және электоралды жүріс-тұрыс
Қазіргі саяси дискурста «сайлаушы», «электорат», «сайлау белсенділігі», «электоралды жүріс-тұрыс» сияқты ұғымдар кеңінен қолданылады және кейде ресми әрі ғылыми мәтіндерде қатар жүретін терминдер ретінде кездеседі. «Электорат» сөзі француз тіліндегі électorat ұғымынан тарайды және белгілі бір партияға дауыс беретін сайлаушылардың жиынтығын білдіреді. Бұл ұғым сайлаушылардың саяси ұстанымын айқындайды.
Қорытынды тұжырым
Мемлекетте өкілді билікті еркін әрі әділ сайлаулар арқылы қалыптастыру мүмкіндігі ең алдымен қатаң әрі түсінікті құқықтық нормаларға сүйенген сайлау жүйесіне байланысты.